Ngoài vườn mai, vườn lan, vùng ven đô như xã Xuân Thới Sơn còn có một kiểu vườn ít người để ý: bãi ươm cây bóng mát, cây hàng rào, cây trồng chậu cho công trình. Nghề này nuôi cây từ cỡ nhỏ lên cỡ có thể trồng ngay ở vỉa hè, khu dân cư mới, nhà xưởng, trường học, rồi bứng, đóng bầu, cẩu lên xe giao đến chỗ thi công. Khách chính là đơn vị thi công cảnh quan, chủ đầu tư dự án và chủ nhà làm sân vườn.
Nghề vườn ươm hợp với vùng ven đô vì hai lẽ: gần nơi đang xây dựng nhiều nên quãng chở ngắn, cây ít bị sốc; và có những khoảng đất trống chờ chuyển đổi có thể thuê ngắn hạn để đặt cây trong bầu. Bài này đi qua cách vận hành một bãi ươm cỡ gia đình: chọn cây, nuôi cây, bứng cây, giao cây, và những rủi ro riêng của nghề.
Bài viết ở mức nghề và nông hộ, không nêu giá cây, không quảng cáo cơ sở nào; muốn tìm cơ sở trên địa bàn có thể tra danh bạ doanh nghiệp của trang.
Vườn ươm cây công trình khác vườn kiểng ở chỗ nào
Vườn kiểng bán cây cho người chơi, giá trị nằm ở dáng thế, ở công tạo hình nhiều năm. Vườn ươm cây công trình thì bán cây theo quy cách: chiều cao, đường kính thân đo ở một độ cao nhất định, độ rộng tán, kích thước bầu đất. Đơn vị thi công thường đặt hàng theo bảng quy cách của bản vẽ, ví dụ cần bao nhiêu cây cùng loại, cùng cỡ, thân thẳng, tán đều, để trồng thành hàng trên một tuyến đường.
Vì vậy cái khó của vườn ươm không phải là làm cho một cây thật đẹp, mà là làm cho hàng trăm cây giống nhau. Cây lệch cỡ, nghiêng thân, tán lệch thì bị loại khi nghiệm thu. Người làm vườn ươm phải tính trước nhu cầu: loại cây nào hay được chọn trồng đường phố, khu dân cư, cỡ nào bán chạy, để nuôi đủ số lượng đồng đều.
Cũng vì bán theo quy cách nên vườn ươm cần dụng cụ đo đơn giản và thói quen đo đếm: thước đo chiều cao, thước kẹp hoặc thước dây đo vòng thân, sổ ghi theo lô. Khi khách gọi hỏi có bao nhiêu cây cỡ nào, vườn trả lời được ngay bằng số thật thì dễ chốt đơn hơn nhiều so với hẹn ra đếm lại.
Một khác biệt nữa là nhịp bán. Vườn kiểng sống theo mùa Tết; vườn ươm sống theo nhịp xây dựng, thường dồn vào mùa khô khi công trình chạy nhanh và giai đoạn hoàn thiện dự án. Mùa mưa trồng cây dễ sống hơn, nên cũng có đơn hàng mùa mưa, nhưng đường vào bãi lầy lội lại làm việc giao cây khó hơn.
Các nhóm cây thường gặp trong bãi ươm
Danh sách dưới đây là các nhóm cây hay thấy ở vườn ươm vùng Nam Bộ, không phải danh mục bắt buộc hay khuyến nghị; mỗi công trình chọn cây theo thiết kế và quy định riêng của địa phương:
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Đặc điểm khi ươm |
|---|---|---|
| Cây bóng mát đường phố | Sao đen, dầu, giáng hương, lim xẹt, bằng lăng | Nuôi nhiều năm, phải tỉa thân để có thân thẳng |
| Cây tán đẹp cho sân vườn | Muồng hoàng yến, sứ, hoa sữa, chuông vàng | Chú trọng tán, ra hoa đúng mùa |
| Cây hàng rào, bồn viền | Chuỗi ngọc, mắt nai, cẩm tú mai, ắc ó | Ươm số lượng lớn trong bầu nhỏ, xén thường xuyên |
| Cây chậu nội thất, sảnh | Các loại cau, trầu bà, lưỡi hổ | Thường đặt dưới lưới che, cần chậu đẹp khi giao |
| Cây cổ thụ di dời | Cây lớn từ nơi giải toả | Phải xử lý rễ, tán, chăm hồi lâu trước khi bán lại |
Việc chọn loài cây đường phố do cơ quan quản lý cây xanh và thiết kế quyết định; vườn ươm chỉ nên nuôi loài có đầu ra rõ, hỏi trước các đơn vị thi công quen về loài và cỡ họ hay đặt.
Nuôi cây trong bầu: vì sao các bãi ươm chuộng cách này
Trồng cây thẳng xuống đất cho cây lớn nhanh, rễ ăn sâu; nhưng đến lúc bán phải bứng, cắt rễ, cây dễ sốc và chết. Nhiều bãi ươm vì vậy nuôi cây trong bầu: túi vải chuyên dụng, bao nhựa, chậu nhựa lớn đặt trên mặt đất. Rễ cây được giữ trong bầu, khi bán chỉ việc cẩu cả bầu lên xe, cây ít sốc, có thể trồng gần như quanh năm.
Cách nuôi bầu còn hợp với đất thuê ngắn hạn ở vùng ven đô: khi phải trả đất, cây trong bầu có thể chuyển sang chỗ khác. Đổi lại, cây trong bầu cần tưới nhiều hơn vì đất trong bầu khô nhanh, cần bón đều, và phải sang bầu lớn hơn khi cây lớn, mỗi lần sang bầu là một lần tốn công, tốn vật tư.
Trên đất trũng phía tây xã, việc đặt bầu trực tiếp trên mặt đất dễ bị ngập chân vào mùa mưa, rễ trong bầu bị úng. Các bãi ươm thường nâng nền lối đặt cây, rải đá hoặc trải bạt có lỗ thoát nước, khơi rãnh giữa các hàng. Nâng nền bằng cách đổ đất lên đất nông nghiệp là việc cần hỏi trước quy định, không tự ý san lấp.
Bứng và giao một cây lớn: các bước cơ bản
Bứng cây lớn trồng dưới đất để bán là việc kỹ thuật và nguy hiểm. Trình tự phổ biến như sau, mỗi vườn điều chỉnh theo loài cây và cỡ cây:
- Đánh giá cây: loài, cỡ, sức khoẻ, mùa; có loài chịu bứng tốt, có loài rất dễ chết khi đứt rễ.
- Cắt rễ trước: nhiều vườn cắt rễ thành từng đợt quanh gốc vài tuần trước khi bứng để cây ra rễ non trong phạm vi bầu.
- Tỉa tán: giảm bớt lá, cành để cây bớt thoát hơi nước sau khi mất rễ.
- Đào và bó bầu: đào quanh gốc theo kích thước bầu, bó bầu bằng bao, lưới, dây để đất không vỡ.
- Cẩu và chằng buộc: dùng xe cẩu, dây vải bản rộng, không móc trực tiếp vào thân; chằng chắc trên xe, che tán khi chạy xa.
- Giao và trồng: trồng càng sớm càng tốt, chống cây, tưới đẫm; bàn giao cho bên nhận cách chăm những tuần đầu.
Khi cẩu cây, an toàn người là ưu tiên số một: không đứng dưới tải, có một người chỉ huy duy nhất, kiểm tra dây cẩu trước mỗi lần nâng, chú ý đường dây điện phía trên. Cây lớn rơi khi đang cẩu có thể gây chết người.
Khách hàng và cách nhận đơn
Khách lớn nhất của vườn ươm là đơn vị thi công cảnh quan, họ nhận thầu phần cây xanh của dự án rồi đi đặt cây ở nhiều vườn. Đơn hàng thường kèm bảng quy cách, thời hạn giao và điều kiện nghiệm thu. Vườn nhỏ cần đọc kỹ: cây không đạt quy cách bị trả lại thì ai chịu chi phí chở, cây chết sau trồng trong thời gian bảo hành thì xử lý ra sao.
Khách thứ hai là chủ nhà, chủ xưởng làm sân vườn, hàng rào, trồng cây bóng mát trước cửa. Đơn nhỏ hơn, yêu cầu ít khắt khe hơn nhưng thường muốn vườn trồng luôn, bảo hành luôn. Nhóm khách này hay tìm tới vườn ươm gần nhà, nên vị trí sát trục đường có chỗ đậu xe là lợi thế.
Với đơn cho công trình, giấy tờ quan trọng không kém cây. Biên bản giao nhận ghi số lượng, quy cách, tình trạng cây lúc giao, có chữ ký hai bên; ảnh chụp cây trên xe trước khi chạy. Khi có tranh cãi về cây chết sau trồng, những thứ này giúp phân biệt cây chết vì bứng hay vì bên nhận không tưới.
Khách thứ ba là chính các vườn ươm khác: vườn lớn thiếu hàng thì mua lại cây của vườn nhỏ. Quan hệ qua lại này giúp vườn nhỏ có đầu ra, nhưng giá bán sỉ thấp hơn. Giữ sổ ghi cây theo lô, theo cỡ, có ảnh chụp định kỳ giúp chào hàng nhanh khi có người hỏi.
Rủi ro riêng của nghề vườn ươm
Rủi ro thứ nhất là ôm hàng: nuôi nhiều năm một loài cây rồi nhu cầu đổi, công trình chuộng loài khác, cây quá cỡ khó bán. Cây càng lớn càng tốn công chăm, càng khó chở, nên cây ế lâu năm là gánh nặng. Đa dạng loài và cỡ, không dồn cả vườn vào một loại, là cách giảm rủi ro.
Rủi ro thứ hai là công nợ. Đơn vị thi công thường thanh toán theo tiến độ của họ, có khi chậm nhiều tháng. Vườn nhỏ giao nhiều mà chưa thu tiền thì kẹt vốn, không có tiền mua vật tư, trả công. Nên thỏa thuận rõ đặt cọc, thời hạn thanh toán và giữ hoá đơn, biên bản giao nhận từng đợt.
Rủi ro thứ ba là an toàn lao động khi bứng, cẩu, chở cây lớn, và khi dùng cưa máy tỉa cành trên cao. Đây là những việc nên giao cho người có kinh nghiệm, có đồ bảo hộ, không để người làm công nhật chưa quen tay đứng gần. Rủi ro thứ tư là đất thuê bị lấy lại, đã nói ở các bài khác trong chuyên mục: cây trong bầu dời được, cây dưới đất thì không.
Người muốn vào nghề nên bắt đầu thế nào
Cách phổ biến là bắt đầu từ cây hàng rào, cây bồn viền trong bầu nhỏ: vốn thấp, quay vòng nhanh, ít cần máy móc. Song song, đi làm công hoặc cộng tác với một vườn ươm lớn để học cách bứng, cách đọc bảng quy cách và quen các đơn vị thi công. Khi đã có khách quen, mới tính nuôi cây bóng mát cỡ lớn cần nhiều năm.
Một con đường khác là nhận chăm cây thuê cho các khu dân cư, nhà xưởng quanh xã: tưới, xén, bón, thay cây chết theo hợp đồng tháng. Việc này cho thu nhập đều, giúp vườn có thêm khách đặt cây khi công trình cần thay mới, và cho người mới cơ hội học cách nhiều loài cây phản ứng với nắng gió đường phố, thứ mà bãi ươm không dạy được.
Cần chuẩn bị nguồn nước ổn định, vì vườn ươm tưới nhiều; lối vào cho xe tải và xe cẩu; và chỗ đặt cây không bị ngập. Nếu thuê đất, tính thời hạn thuê khớp với thời gian nuôi cây dài nhất mà mình định nuôi. Về thủ tục kinh doanh, đăng ký hộ kinh doanh hay doanh nghiệp, hoá đơn khi bán cho công trình, nên hỏi bộ phận một cửa của xã và cơ quan thuế quản lý, chuyên mục doanh nghiệp của trang có bài riêng.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ươm cây công trình bán cây theo tiêu chuẩn nào?
Thường theo quy cách trong hồ sơ thiết kế của công trình: chiều cao cây, đường kính thân đo ở một độ cao nhất định, độ rộng tán, kích thước bầu, tình trạng sâu bệnh. Mỗi dự án có thể có yêu cầu riêng, nên vườn nên xin bảng quy cách cụ thể trước khi nhận đơn và trước khi chọn cây giao.
Nuôi cây trong bầu vải có lợi gì so với trồng xuống đất?
Cây trong bầu giữ rễ gọn, bứng giao ít sốc, trồng được gần như quanh năm, và dời đi được khi phải trả đất thuê. Đổi lại, bầu khô nhanh nên tốn nước, tốn công tưới, cần bón đều và phải sang bầu lớn hơn khi cây lớn. Cây trồng dưới đất lớn nhanh hơn nhưng khó bứng.
Bứng cây lớn có cần thuê đơn vị chuyên làm không?
Với cây lớn, nên thuê người có kinh nghiệm và có xe cẩu phù hợp. Bứng sai cách cây dễ chết, còn cẩu sai cách có thể gây tai nạn chết người. Khi thuê, hỏi rõ ai chịu trách nhiệm nếu cây gãy, rơi, hoặc chết trong thời gian bảo hành sau khi trồng.
Vườn ươm có phải đăng ký kinh doanh không?
Nếu bán cây thường xuyên, nhất là bán cho công trình cần hoá đơn, vườn thường phải đăng ký hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp và thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định. Hỏi bộ phận một cửa của Ủy ban nhân dân xã và cơ quan thuế quản lý để biết thủ tục hiện hành.
Đặt bãi ươm trên đất ruộng trũng cần lưu ý gì?
Lo thoát nước trước tiên: nâng lối đặt cây, rải đá hoặc trải bạt có lỗ thoát, khơi rãnh giữa các hàng. Hỏi Ủy ban nhân dân xã trước khi đổ đất nâng nền trên đất nông nghiệp. Lối vào phải đủ cứng cho xe cẩu và xe tải, nhất là trong mùa mưa.
