Chuyển một thửa ruộng sang trồng lan hay cây kiểng có thể cho thu nhập trên mỗi mét đất cao hơn làm lúa, nhưng đòi hỏi vốn ban đầu lớn hơn nhiều, tay nghề cao hơn, nước sạch hơn, người ở vườn thường xuyên và một đầu ra chắc. Trước khi phá bờ ruộng dựng giàn, nông hộ ở Xuân Thới Sơn nên trả lời được bảy câu hỏi: đất có được phép chuyển không, nước có đủ sạch không, vốn từ đâu, ai có tay nghề, bán cho ai, ai làm hằng ngày, và nếu thất bại thì quay lại được không.
Bài này không khuyên nên hay không nên chuyển đổi. Mục đích là giúp một gia đình ngồi lại tính đủ, vì những vườn thất bại ven đô thường không thất bại vì cây, mà vì tính thiếu một khoản: nước, người làm, hay đầu ra. Số liệu trong bài là ví dụ để tính, không phải giá thật.
Câu hỏi thứ nhất: thửa ruộng có được phép chuyển đổi không
Đất trồng lúa được quản lý chặt hơn các loại đất nông nghiệp khác. Việc chuyển từ trồng lúa sang trồng cây hằng năm khác hay cây lâu năm, hoặc kết hợp nuôi trồng, có thể phải đăng ký hoặc xin phép theo quy định hiện hành, tuỳ loại đất ghi trên giấy chứng nhận và quy hoạch của địa phương. Dựng giàn lưới, nhà màng trên đất nông nghiệp cũng có quy định riêng về công trình phục vụ sản xuất.
Vì quy định có thể thay đổi, cách đúng là mang giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lên bộ phận một cửa của Ủy ban nhân dân xã hỏi cụ thể cho thửa của mình: được trồng gì, có phải đăng ký chuyển đổi không, được dựng giàn loại nào, cao bao nhiêu. Hỏi trước tốn một buổi sáng; làm trước rồi bị yêu cầu tháo dỡ tốn cả vốn.
Cũng cần hỏi thửa đất có nằm trong quy hoạch làm đường, khu dân cư hay công trình công cộng không. Ở một xã đang đô thị hoá như Xuân Thới Sơn, đầu tư giàn lưới, giếng, hệ thống tưới trên thửa sắp bị thu hồi là một rủi ro có thật. Thông tin quy hoạch được công khai theo quy định; đọc không hiểu thì nhờ cán bộ giải thích, đừng dựa vào lời đồn.
Câu hỏi thứ hai: nước tưới có đủ sạch và đủ lượng không
Lúa chịu được nước kênh đục, phèn ở mức nào đó; lan và nhiều loại kiểng thì kén nước hơn nhiều. Lan tưới bằng nước nhiễm phèn, nhiễm mặn hay có chất thải sẽ vàng lá, thối rễ, giá thể bị đóng cặn. Vì vậy câu hỏi về nước phải trả lời trước câu hỏi trồng cây gì.
Ở phần đất thấp phía tây xã, nước kênh có lúc đục và nhận nước thải từ khu dân cư, cơ sở sản xuất. Nhiều vườn lan, kiểng phải khoan giếng, có khi phải lắng lọc hoặc xử lý phèn trước khi tưới. Nên lấy mẫu nước giếng, nước kênh nhờ nơi có chức năng kiểm tra trước khi quyết định, vì cảm quan bằng mắt không phát hiện được độ chua hay các chất hoà tan.
Lượng nước cũng quan trọng: vườn lan cần tưới hằng ngày vào mùa khô, có khi nhiều lần trong ngày. Điện bơm, bồn chứa, đường ống, béc tưới là những khoản đầu tư ban đầu phải tính. Nguồn điện ba pha hay một pha, kéo điện vào vườn mất bao lâu, cũng là chuyện phải hỏi điện lực trước.
Ngược lại, mùa mưa lại đặt ra chuyện thừa nước. Ruộng trũng chuyển sang lan mà không nâng kệ, không khơi mương thì sau một trận mưa lớn nước đọng dưới giàn nhiều ngày, độ ẩm cao kéo theo nấm bệnh. Hỏi những nhà lâu năm trong ấp xem mấy năm gần đây nước lên tới đâu là cách đơn giản để biết phải nâng kệ cao cỡ nào.
Câu hỏi thứ ba: vốn ban đầu gồm những khoản nào
So với lúa, vườn lan và kiểng có phần vốn cố định lớn. Dưới đây là các nhóm khoản để tự điền số; không nêu giá thật vì thay đổi theo thời điểm và quy mô:
| Nhóm khoản | Lan | Kiểng, cây cảnh |
|---|---|---|
| Cải tạo đất | Nâng nền hoặc làm kệ cao để thoát nước | Lên liếp, làm mương, lối đi cho xe đẩy |
| Che chắn | Giàn lưới cắt nắng, khung sắt hoặc khung gỗ | Có thể chỉ cần một phần lưới cho cây non |
| Nước, điện | Giếng, bồn, bơm, hệ tưới phun sương | Giếng, bơm, ống tưới |
| Giống | Cây con cấy mô hoặc cây tách chiết | Cây phôi, cây ghép, cây giống |
| Vật tư | Chậu, giá thể, phân, móc treo | Chậu, đất trộn, dây uốn, phân |
| Thời gian chờ | Nhiều tháng đến hơn một năm trước lứa bán đầu | Một đến vài năm tuỳ loại cây và cỡ bán |
| Dự phòng | Cây chết, bệnh, giàn sập khi mưa giông | Cây hỏng dáng, chết khi bứng |
Khoản hay bị quên nhất là "thời gian chờ": trong lúc cây chưa bán được, gia đình vẫn phải chi tiêu, trả công, trả lãi nếu vay. Một vườn nên có đủ tiền sống cho cả thời gian chờ ấy mà không phải bán non cây.
Câu hỏi thứ tư và thứ năm: tay nghề và đầu ra
Ai trong nhà có tay nghề? Lan và kiểng là nghề kỹ thuật: nhận biết bệnh sớm, điều chỉnh nước theo mùa, cắt tỉa, tách chiết, ghép. Người chưa từng làm nên đi làm công vài mùa ở một vườn quen, hoặc bắt đầu thật nhỏ, trước khi chuyển cả thửa ruộng.
Bán cho ai, bán thế nào? Lan cắt cành bán cho người buôn hoa, chợ hoa; lan chậu bán cho cửa hàng, khách lẻ, dịp lễ Tết; kiểng bán cho người chơi, công trình, khách dịp Tết. Mỗi đầu ra có nhịp và yêu cầu riêng. Trước khi trồng, nên hỏi chuyện ít nhất vài người buôn xem họ cần loại gì, cỡ nào, mùa nào.
Có ai bao tiêu không? Một số nơi có mô hình liên kết với doanh nghiệp hoặc hợp tác xã. Đọc kỹ hợp đồng bao tiêu: ai chịu rủi ro khi cây không đạt chuẩn, giá tính theo thời điểm nào, có phải mua giống, vật tư của bên bao tiêu không.
Đầu ra có phụ thuộc mùa lễ không? Kiểng và lan chậu bán mạnh vào dịp Tết, lễ lớn. Vườn chỉ trông vào một mùa thì dòng tiền rất dồn; nên có thêm loại cây bán quanh năm hoặc nhận chăm cây thuê để có thu nhập đều.
Một phép tính ví dụ giả định để so với lúa
Để thấy cách so sánh, hãy lấy một ví dụ giả định với đơn vị tiền quy ước, không phải giá thật. Giả sử một phần ruộng nhỏ, nếu làm lúa mỗi năm còn lại khoảng 10 đơn vị sau chi phí. Cũng phần đất ấy chuyển sang lan chậu:
| Khoản | Năm thứ nhất | Năm thứ hai | Năm thứ ba |
|---|---|---|---|
| Vốn cố định (giàn, giếng, kệ) | −120 | 0 | 0 |
| Giống, vật tư, phân, điện nước | −60 | −50 | −50 |
| Công thuê ngoài | −20 | −30 | −30 |
| Thu từ bán cây | +30 | +130 | +150 |
| Còn lại trong năm | −170 | +50 | +70 |
| Cộng dồn | −170 | −120 | −50 |
Trong ví dụ giả định này, đến hết năm thứ ba vườn vẫn chưa hoàn vốn, trong khi nếu giữ lúa thì đã có khoảng 30 đơn vị. Nếu từ năm thứ tư vườn giữ được mức như năm thứ ba, vườn hoàn vốn trong năm thứ tư, và phải sang năm thứ năm phần cộng dồn mới vượt phần của lúa. Con số thật của mỗi nhà sẽ khác, có nhà nhanh hơn, có nhà không bao giờ hoàn vốn. Điều đáng rút ra là hình dạng của dòng tiền: âm sâu lúc đầu, dương dần sau đó, và phần âm ấy phải được gánh bằng tiền của gia đình.
Phép tính cũng cho thấy vì sao thời hạn sử dụng đất quan trọng đến vậy. Nếu thửa đất bị thu hồi hay chủ đất lấy lại vào năm thứ hai, phần cộng dồn âm gần như mất trắng. Thêm một dòng "rủi ro mất đất" vào bảng tính của chính mình là cách trung thực nhất để so lúa với lan.
Câu hỏi thứ sáu: ai làm hằng ngày
Lúa có thể thuê dịch vụ từng khâu, chủ ruộng thăm đồng mỗi ngày một lần. Lan và kiểng thì không: tưới, theo dõi bệnh, che chắn khi mưa giông, đóng mở lưới, cần người có mặt ở vườn hầu như mỗi ngày, kể cả ngày lễ. Đây là câu hỏi thực tế nhất với gia đình mà người trẻ đều đi làm công ty.
Nếu phải thuê người làm thường xuyên, cần tính công vào chi phí ngay từ đầu, và tính cả việc tìm được người không. Ở xã có nhiều xưởng như Xuân Thới Sơn, người làm công ở vườn có nhiều lựa chọn khác; vườn nhỏ khó giữ người nếu công việc nắng nôi mà thu nhập không đều.
Nhiều hộ chọn quy mô vừa đủ để chính người trong nhà làm được, thay vì quy mô lớn phải thuê nhiều người. Quy mô nhỏ thu nhập ít hơn nhưng chủ động hơn, và nếu thất bại thì thiệt hại vừa phải.
Một cách tính đơn giản: liệt kê mọi việc của vườn trong một tuần bình thường và một tuần cao điểm, ước số giờ cho từng việc, rồi đối chiếu với số giờ thật mà người trong nhà có. Phần chênh lệch là phần phải thuê. Nếu tuần cao điểm đòi gấp ba lần sức nhà mình, cần biết trước sẽ thuê ai, trả công thế nào, và họ có rảnh đúng lúc đó không, vì cao điểm của vườn thường trùng cao điểm của các vườn khác trong vùng.
Câu hỏi thứ bảy: nếu không thành thì quay lại được không
Một điểm khác biệt giữa trồng lan, kiểng chậu và trồng xuống đất là khả năng rút lui. Lan trên kệ, kiểng trong chậu có thể bán cả lô, dời đi, tháo giàn mà đất ruộng không bị thay đổi nhiều. Ngược lại, đổ đất nâng nền cả thửa, xây móng kiên cố thì khó quay lại làm lúa, và có thể vướng quy định về sử dụng đất.
Nên thử trên một phần thửa trước, giữ phần còn lại làm lúa hoặc rau, theo dõi ít nhất một chu kỳ bán. Ghi chép chi tiêu, thu nhập, công lao động từng tháng để đến cuối chu kỳ có số liệu thật mà quyết định mở rộng hay dừng.
Cũng nên nói chuyện thẳng với cả nhà: người góp vốn, người làm, người thừa kế đất sau này. Chuyển đổi cây trồng trên đất chung của gia đình mà không bàn trước là nguồn mâu thuẫn hay gặp ở các vùng ven đô.
Cuối cùng, đặt trước một mốc dừng: chẳng hạn sau hai chu kỳ bán mà phần cộng dồn vẫn âm sâu hơn mức gia đình chịu được thì thu hẹp lại, giữ phần đang có lãi. Mốc dừng nói ra khi còn tỉnh táo dễ giữ hơn nhiều so với lúc đã bỏ vốn và đang tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Đất lúa ở Xuân Thới Sơn có được tự ý chuyển sang trồng lan không?
Không nên tự ý. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa có thể phải đăng ký hoặc đáp ứng điều kiện theo quy định hiện hành. Mang giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lên bộ phận một cửa của Ủy ban nhân dân xã để hỏi cụ thể cho thửa của mình trước khi làm.
Có cần giấy phép để dựng giàn lưới trồng lan không?
Tuỳ quy mô, kết cấu và loại đất. Giàn lưới tạm có thể khác với nhà màng có khung kiên cố. Quy định về công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp có thể thay đổi, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã trước khi dựng, nhất là khi định làm khung sắt, móng bê tông.
Trồng lan hay trồng kiểng hợp với người mới hơn?
Không có câu trả lời chung. Lan cần chăm hằng ngày, kén nước và nhạy với bệnh, nhưng chu kỳ bán ngắn hơn nhiều loại kiểng. Kiểng chịu đựng hơn nhưng cần nhiều năm tạo dáng mới bán được giá. Người mới nên đi làm công thử ở cả hai kiểu vườn trước khi chọn.
Nước giếng ở vùng trũng có tưới lan được không?
Tuỳ chất lượng nước từng giếng. Nước nhiễm phèn hoặc có cặn sắt có thể làm hại lan và đóng cặn giá thể. Nên lấy mẫu nước kiểm tra trước, và hỏi kinh nghiệm các vườn lân cận đang dùng nguồn nước gì, có phải lắng lọc hay xử lý gì trước khi tưới không.
Có nên vay vốn để chuyển cả thửa ruộng sang lan ngay từ đầu không?
Rủi ro cao. Thời gian chờ lứa bán đầu có thể dài, cây có thể chết vì bệnh, đầu ra có thể chưa ổn. Cách thận trọng là thử trên một phần nhỏ bằng vốn tự có, ghi chép đủ một chu kỳ, rồi mới tính mở rộng. Khi vay, nên tính cả tiền lãi trong suốt thời gian chờ.
Hợp đồng bao tiêu lan, kiểng cần đọc kỹ điều gì?
Đọc kỹ tiêu chuẩn cây được nhận, ai chịu rủi ro khi cây không đạt, cách tính giá và thời điểm chốt giá, nghĩa vụ mua giống hay vật tư từ bên bao tiêu, và điều khoản chấm dứt. Nếu không hiểu chỗ nào, nhờ cán bộ nông nghiệp hoặc người có chuyên môn đọc giúp trước khi ký.
