Một năm của vườn mai bán Tết ở Xuân Thới Sơn: từ ra Giêng tới ngày chở cây đi chợ hoa

Với một hộ trồng mai bán Tết ở xã Xuân Thới Sơn, năm làm việc không bắt đầu từ tháng Giêng dương lịch mà từ ngay sau Tết Nguyên đán: thu cây về vườn, cắt tỉa hoa tàn, thay đất, bón để cây hồi sức; giữa năm lo cành, lo dáng và chống mưa; đến khoảng một tháng rưỡi trước Tết thì canh ngày lặt lá; tháng Chạp lo xe, lo người khiêng cây ra chợ hoa hay giao tận nhà khách.

Đây là nghề cần một năm chăm để bán trong vài tuần. Người làm mai ven đô sống nhờ hai nguồn: bán cây mới và nhận cây chăm thuê hoặc cho thuê mai chưng Tết, rồi thu về chăm lại. Bài này đi theo lịch một năm ở mức một vườn gia đình, nêu việc từng giai đoạn, cần bao nhiêu người và những rủi ro theo mùa.

Bức tranh chung về nghề lan, kiểng của cả vùng Hóc Môn đã có ở hocmon.org; bài này là nhịp làm việc của riêng một vườn mai. Thông tin kỹ thuật ở đây là kinh nghiệm phổ biến, mỗi vườn sẽ điều chỉnh theo giống mai, đất và thời tiết năm đó.

Lịch một năm, chia theo giai đoạn

Mốc thời gian dưới đây tính theo âm lịch vì người làm mai canh Tết Nguyên đán; thời tiết từng năm có thể làm lệch vài tuần.

Hai lúc cần nhiều người nhất là sau Tết khi thu cây về và giữa tháng 11 khi lặt lá. Ở vùng ven đô, người làm công thời vụ cho vườn mai thường là người lớn tuổi trong ấp, người buôn bán nhỏ tranh thủ, hoặc công nhân nghỉ ca. Giữ được người làm quen tay mỗi năm là lợi thế của vườn.

Sau Tết: thu cây về và cho cây hồi sức

Mai được bán hoặc cho thuê chưng Tết đều trải qua một thời gian dài trong nhà, ít nắng, chậu khô, có khi bị chủ nhà tưới quá nhiều hoặc quên tưới. Khi về vườn, việc đầu tiên là đặt cây ra chỗ có nắng nhẹ, tưới đẫm, cắt bỏ hoa tàn và trái non để cây không phải nuôi hạt. Cây nào xuống sức nhiều thì tách riêng một khu để theo dõi.

Người làm mai thường nói cây sau Tết như người vừa ốm dậy: không nên bón mạnh ngay, không nên cắt tỉa quá tay khi cây chưa ra lại lá. Chờ cây nhú lộc non đều mới bắt đầu tỉa tán. Đây cũng là lúc chủ vườn đánh giá lại từng cây: cây nào đủ dáng để năm sau bán giá tốt, cây nào cần thêm một hai năm, cây nào hỏng dáng phải hạ cấp.

Với mai cho thuê, công việc còn có phần sổ sách: ghi nhận cây về đủ hay không, có hư hại gì so với lúc giao, có cành gãy, chậu bể không. Nhiều vườn chụp ảnh từng cây trước khi giao để tránh tranh cãi khi thu về.

Thay đất, chọn chậu và chỗ đặt cây trong một vườn ven đô

Sau khi cây hồi lại, nhiều vườn tiến hành thay đất hoặc xới bớt đất cũ ở gốc. Đất trong chậu sau một năm thường bị nén chặt, chai, thoát nước kém, rễ cám bị nghẹt. Hỗn hợp đất mới thường gồm đất thịt, xơ dừa, trấu hoặc vỏ trấu hun, phân hữu cơ hoai; mỗi vườn có công thức riêng tuỳ nguồn vật liệu sẵn có. Việc trộn đất nặng nhọc, bụi, nên đeo khẩu trang và găng tay, nhất là khi dùng phân chưa hoai hẳn.

Chậu là chuyện vừa kỹ thuật vừa thẩm mỹ. Cây còn nuôi thì để chậu nhựa, chậu xi măng rẻ tiền hoặc trồng xuống đất cho nhanh lớn; cây sắp bán mới lên chậu đẹp. Chuyển cây từ đất lên chậu phải làm sớm, ít nhất một mùa trước khi bán, để rễ kịp bám, không thì khách mua về cây dễ suy.

Chỗ đặt cây trong vườn cũng phải tính. Vườn ở Xuân Thới Sơn thường xen giữa nhà dân, xưởng và đường đất, nên khu đặt cây lớn cần gần lối xe tải vào được để tháng Chạp khỏi khiêng xa. Cây non, cây yếu đặt phía trong, chỗ khuất gió. Lối đi giữa các hàng nên đủ rộng cho xe đẩy, vì cả năm vườn sẽ phải di chuyển cây nhiều lần.

Giữa năm: tạo dáng, nuôi cành và chống mưa

Mùa mưa ở vùng Hóc Môn cũ kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 dương lịch, trùng với thời gian cây mai cần nuôi cành để năm sau cho nhiều nụ. Mưa nhiều giúp cây ra lá xanh nhưng cũng là lúc nấm bệnh, rêu, sâu ăn lá phát triển. Vườn đặt trên phần đất thấp phía tây xã phải chú ý thoát nước: chậu đặt trên kệ hoặc gạch kê, lối đi giữa các hàng không để đọng nước.

Tạo dáng là phần của người có tay nghề. Cành được uốn bằng dây, nẹp, hoặc cắt bỏ để định hình tán theo kiểu khách ưa: tán tròn, dáng trực, dáng xiêu, dáng bonsai thấp. Mỗi lần cắt là một quyết định ảnh hưởng tới nhiều năm sau, nên các vườn nhỏ thường thuê thợ quen đến cắt theo đợt thay vì để người mới tay làm.

Phòng trừ sâu bệnh nên theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông và chỉ dẫn trên bao bì sản phẩm, đúng liều, đúng thời gian cách ly, mang đồ bảo hộ khi phun. Trang này không kê tên thuốc. Điều đáng nói là vườn mai sát nhà dân nên phun vào lúc lặng gió, báo hàng xóm, và cất giữ vỏ bao bì đúng chỗ thay vì vứt xuống mương.

Lặt lá: vài ngày quyết định cả một năm

Lặt lá là bỏ toàn bộ lá trên cây để cây dồn sức cho nụ hoa bung đúng dịp Tết. Thời điểm lặt phụ thuộc giống mai, sức cây và thời tiết. Kinh nghiệm phổ biến ở Nam Bộ là lặt khoảng giữa tháng Chạp hoặc trước đó vài tuần tuỳ năm; trời lạnh thì hoa nở chậm, trời nóng thì nở sớm, nên người làm lâu năm còn theo dõi dự báo thời tiết những tuần cuối năm để điều chỉnh.

Vì phải lặt hàng trăm cây trong vài ngày, đây là lúc vườn cần nhiều người nhất. Người lặt phải nhẹ tay để không làm rụng nụ, gãy mắt. Cây lặt xong được tưới, bón theo chế độ riêng. Có vườn chia cây thành nhiều đợt lặt cách nhau vài ngày để không phải đặt cược tất cả vào một ngày.

Một chi tiết người ngoài ít để ý: lá lặt ra cả vườn là một đống rác xanh rất lớn. Vườn sát nhà dân nên gom, ủ làm phân hoặc nhờ thu gom, đừng đốt hay đổ xuống mương, vì đúng mùa khô hanh khói đốt lá dễ thành chuyện với hàng xóm.

Sau lặt lá là quãng chờ hồi hộp nhất. Nếu cây nở sớm trước Tết, khách không muốn mua; nở muộn sau Tết thì mất giá. Một số vườn có kỹ thuật điều chỉnh bằng tưới, che nắng, che lạnh, nhưng không có cách nào chắc chắn tuyệt đối. Đó là lý do nghề mai được coi là nghề có rủi ro thời tiết cao.

Tháng Chạp: bán ở đâu, giao thế nào

Bán tại vườn. Khách quen và người được giới thiệu tới tận vườn chọn cây. Cách này giữ được giá tốt, nhưng vườn ở sâu trong ấp, đường nhỏ thì khách ngại vào, xe tải lớn không vào được.

Đưa ra chợ hoa Tết. Thuê chỗ ở các chợ hoa trong thành phố, cử người trực đêm, chở cây bằng xe tải. Chi phí chỗ, xe, người trực là khoản lớn, và có năm hàng ế phải chở về.

Giao cho thương lái. Bán cả lô cho người buôn từ trước Tết vài tuần. Giá thấp hơn bán lẻ nhưng chắc tiền, đỡ rủi ro nở sớm nở muộn.

Cho thuê chưng Tết. Khách thuê cây về chưng, sau Tết vườn thu về chăm tiếp. Cách này giúp vườn giữ được cây đẹp lâu năm, nhưng phải có xe, có người đi giao và thu cây đúng hẹn.

Bán qua mạng. Đăng ảnh, quay phim cây, nhận đặt trước và giao tận nhà. Người trẻ trong gia đình thường đảm nhận phần này; điều quan trọng là ảnh đúng cây thật, không chỉnh sửa quá tay.

Rủi ro và cách các vườn giảm rủi ro

Rủi ro thời tiết đứng đầu: mưa trái mùa cuối năm, nắng nóng kéo dài hay lạnh bất thường đều làm hoa nở lệch. Các vườn giảm rủi ro bằng cách chia cây nhiều đợt lặt lá, chuẩn bị lưới che, và không dồn hết vốn vào một loại cây một cỡ. Rủi ro thứ hai là thị trường: năm kinh tế khó, khách mua ít, cây lớn khó bán hơn cây vừa. Rủi ro thứ ba là trộm cây trong những đêm cuối năm, nên nhiều vườn phải thuê người trực.

Một rủi ro ít được nói là sức khoẻ của người làm. Mùa lặt lá và tháng Chạp là những tuần làm việc từ sáng sớm đến khuya, khiêng chậu nặng, thức trực ở chợ. Đau lưng, té ngã khi khiêng cây lên xe là chuyện thường gặp. Dùng xe đẩy, chia người khiêng, không ôm chậu quá sức là những việc đơn giản giúp tránh chấn thương.

Với nhiều hộ ở Xuân Thới Sơn, vườn mai là nghề phụ bên cạnh việc khác, và cũng là cách giữ đất vườn có cây có người. Một năm mất mùa không làm sập kinh tế gia đình nếu không vay nợ để làm; bài học được nhắc nhiều nhất là đừng mở rộng vườn bằng tiền vay khi chưa qua được vài mùa Tết.

Ghi chép là cách giảm rủi ro rẻ nhất mà ít vườn nhỏ làm. Mỗi năm ghi lại ngày lặt lá từng lô, thời tiết những tuần cuối năm, ngày hoa nở, lô nào bán được, lô nào ế. Sau ba bốn năm, cuốn sổ ấy chỉ ra giống nào hợp đất vườn mình, cỡ cây nào dễ bán, ngày lặt nào hay trúng. Kinh nghiệm truyền miệng quý, nhưng số liệu của chính vườn mình mới là thứ đáng tin nhất khi quyết định năm sau.

Câu hỏi thường gặp

Mai bán Tết thường được lặt lá vào ngày nào?

Không có ngày cố định. Kinh nghiệm phổ biến ở Nam Bộ là quanh giữa tháng Chạp âm lịch hoặc sớm hơn tuỳ giống, sức cây và thời tiết từng năm. Người làm lâu năm theo dõi nhiệt độ những tuần cuối năm và chia cây nhiều đợt lặt để giảm rủi ro nở lệch Tết.

Vườn mai nhỏ trong xã thường thuê người làm vào lúc nào?

Hai đợt cần nhiều người nhất là ngay sau Tết, khi thu cây về và cắt tỉa, và giữa tháng 11 đến tháng Chạp âm lịch, khi lặt lá, đóng gói, khiêng cây. Những tháng giữa năm thường chỉ cần chủ vườn và một hai người làm thường xuyên.

Mai cho thuê chưng Tết bị hư thì ai chịu?

Tuỳ thỏa thuận giữa vườn và người thuê. Nhiều vườn chụp ảnh từng cây trước khi giao và ghi điều kiện chăm sóc kèm theo, như không để chỗ máy lạnh thổi trực tiếp, tưới bao nhiêu. Thỏa thuận rõ từ đầu về cành gãy, chậu bể, cây chết giúp tránh tranh cãi khi thu cây về.

Vườn mai ở vùng trũng cần chú ý gì vào mùa mưa?

Quan trọng nhất là thoát nước: kê chậu lên gạch hoặc kệ, không để nước đọng ở lối đi, khơi mương quanh vườn. Theo dõi nấm bệnh, rêu trên thân, sâu ăn lá non. Việc phòng trừ nên theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông, phun lúc lặng gió và báo trước cho hàng xóm sát vườn.

Người mới muốn học làm mai thì bắt đầu từ đâu?

Cách chắc nhất là đi làm công ở một vườn quen trong vài mùa, học từ việc thu cây, thay đất, lặt lá tới cắt tỉa. Nên bắt đầu với số ít cây cỡ nhỏ, chưa vay vốn để mở rộng. Các lớp tập huấn của khuyến nông, hội nông dân, nếu có, cũng là nơi hỏi kỹ thuật cơ bản.