Ở xã Xuân Thới Sơn, ruộng lúa còn lại tập trung chủ yếu ở phần đất thấp phía tây, nơi đất phèn, nước đọng lâu và khó cất nhà. Phần lớn hộ còn làm lúa chỉ làm một vụ chính trong mùa mưa, có nơi làm thêm vụ thứ hai nếu chủ động được nước. Công việc gần như đã cơ giới hoá: thuê máy cày, máy gặt, người nhà chỉ còn lo nước, bón phân và thăm đồng.
Câu hỏi người ngoài hay đặt ra là "làm lúa ở đây có lời không". Câu trả lời thật thà của nhiều nông hộ là: lời rất mỏng, có vụ hoà vốn, nhưng họ vẫn làm vì ruộng bỏ không thì cỏ mọc, chuột về, đất bị lấn, và vì người lớn tuổi trong nhà không muốn thấy ruộng hoang. Bài này đi vào chuyện đó ở mức một nông hộ trong xã: ruộng ở đâu, đất và nước ra sao, một vụ lúa gồm những khoản gì, và sống cạnh khu dân cư đang lên thì làm lúa khó ở chỗ nào.
Nghề rau, hoa lan, nhà màng của cả vùng Hóc Môn đã được viết riêng ở trang hocmon.org; ở đây chỉ nói chuyện cây lúa trên phần đất trũng của ba xã cũ Xuân Thới Sơn, Xuân Thới Đông và Tân Thới Nhì, nay chung một xã từ 1/7/2025.
Ruộng lúa còn lại nằm ở đâu và vì sao lại ở đó
Vùng Hóc Môn cũ có địa thế cao ở phía đông, nơi đất giồng pha cát từng là đất vườn trầu, và thấp dần về phía tây, giáp ranh Đức Hòa (Long An cũ, nay thuộc tỉnh Tây Ninh) và Bình Chánh cũ. Xã Xuân Thới Sơn nằm đúng phía tây ấy. Đi từ các trục đường lớn vào sâu trong ấp, người ta thấy nền đất hạ dần, nhà thưa dần, rồi tới những cánh ruộng phẳng có bờ thấp và mương dẫn nước.
Ruộng còn sống sót ở đây không phải vì vùng này được quy hoạch giữ lúa, mà vì đất trũng khó chuyển đổi hơn. Muốn cất nhà, mở xưởng trên ruộng trũng phải san lấp, nâng nền, làm đường vào, lo thoát nước; đất giồng phía đông và đất ven trục lộ thì làm nhà dễ hơn nên đã kín trước. Vì vậy bản đồ ruộng lúa trong xã gần như trùng với bản đồ những chỗ thấp nhất, xa đường nhất.
Một điều cần nói rõ: diện tích lúa của xã thay đổi từng năm, nhiều mảnh đã san lấp hoặc bỏ trống chờ chuyển mục đích. Trang này không đưa con số diện tích vì chưa có số liệu kiểm được; ai cần số chính xác nên hỏi bộ phận nông nghiệp của Ủy ban nhân dân xã. Điều chắc chắn quan sát được là ruộng không còn liền thành cánh đồng lớn như trước, mà thành những ô xen giữa vườn, ao, nhà và xưởng.
Đất phèn và nước: cái khó gốc của ruộng ở đây
Đất trũng phía tây vùng Hóc Môn phần nhiều là đất phèn, tức loại đất chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh. Khi đất khô và tiếp xúc không khí, các hợp chất này bị ô xy hoá thành a xít; đến lúc mưa xuống, nước trong ruộng chua, có váng vàng gỉ sắt, cây lúa non bị vàng lá, rễ đen, chậm đẻ nhánh. Người làm ruộng lâu năm nhận ra phèn bằng mắt: nước trong vắt bất thường, mặt nước có lớp ánh dầu, chân bờ có vệt đỏ gạch.
Cách xử lý truyền thống là rửa phèn: đầu mùa mưa cho nước mưa vào ruộng, ngâm vài ngày rồi tháo bỏ, lặp lại để bớt chua trước khi sạ. Muốn rửa được phải có mương thoát, mà mương thoát lại phải thông ra kênh. Khi khu dân cư và đường mới cắt ngang, nhiều mương bị lấp, cống bị nâng, nước không thoát đi đâu được, ruộng phía trong thành ruộng úng. Đây là chuyện nhiều hộ nhắc nhất khi nói về việc làm lúa ngày nay.
Nước tưới mùa khô là cái khó thứ hai. Kênh thủy lợi phía tây xã có lúc cạn, có lúc nước đục và có mùi do nhận nước thải từ khu dân cư, cơ sở sản xuất phía thượng nguồn. Hộ nào còn giếng khoan thì chủ động hơn nhưng tốn điện bơm. Vì thế nhiều nhà chỉ làm vụ mùa mưa, mùa khô để ruộng nghỉ hoặc trồng rau màu ngắn ngày trên phần đất cao hơn.
Lịch một năm của thửa ruộng trũng
Không có lịch chung cho cả xã, vì mỗi thửa cao thấp khác nhau và mỗi nhà chủ động nước khác nhau. Bảng dưới là nhịp phổ biến mà nhiều nông hộ trong vùng mô tả, chỉ để hình dung:
| Thời điểm | Việc trên ruộng | Điều phải để ý |
|---|---|---|
| Cuối mùa khô | Dọn bờ, vét mương, cày ải nếu đất đủ khô | Không cày sâu quá trên đất phèn, dễ lật tầng phèn lên mặt |
| Đầu mùa mưa | Cho nước mưa vào, ngâm rồi tháo để rửa phèn, trục bùn | Mương thoát phải thông, không thì nước chua đọng lại |
| Giữa mùa mưa | Sạ hoặc cấy, giữ nước nông, bón lót và bón thúc | Chuột, ốc bươu vàng, cỏ lồng vực ở ruộng giáp đất bỏ hoang |
| Cuối mùa mưa | Lúa trổ, chín; thuê máy gặt đập | Mưa dầm lúc chín làm lúa đổ, máy gặt khó xuống ruộng lún |
| Đầu mùa khô | Phơi rơm, cuộn rơm hoặc để mục; ruộng nghỉ hoặc trồng màu | Đốt rơm gần khu dân cư dễ bị phản ánh vì khói |
Hộ nào làm được hai vụ thường là hộ có ruộng cao hơn, gần nguồn nước và gần bờ kênh còn thông. Hộ ruộng sâu trong lõm thường chấp nhận một vụ, và có năm bỏ vụ khi nước lên sớm.
Ai còn làm lúa và họ làm theo cách nào
Người còn trực tiếp ra đồng phần lớn đã ngoài năm mươi. Con cái họ đi làm công nhân, chạy xe, buôn bán, có người làm văn phòng trong thành phố. Vì vậy cách làm lúa đã đổi hẳn: không còn vần công, không còn cấy tay cả xóm, mà là thuê dịch vụ từng khâu. Có người chuyên cày bừa bằng máy, có người nhận phun xịt, đến mùa thì máy gặt đập liên hợp từ nơi khác về chạy một lượt cả vùng.
Chủ ruộng giờ giống người điều phối hơn là người làm tay: canh ngày nước, gọi máy, mua giống và phân, đi thăm đồng mỗi sáng sớm hoặc chiều mát. Kiểu làm này hợp với người lớn tuổi, nhưng phụ thuộc vào việc trong vùng còn đủ ruộng để thợ máy chịu về. Khi ruộng chỉ còn lẻ tẻ vài thửa, máy gặt không muốn chạy vào vì công đường dài mà diện tích ít, chủ ruộng phải nài, phải chịu giá cao hơn hoặc chờ lượt.
Một nhóm khác là người thuê ruộng để làm. Có chủ đất không làm nữa nhưng chưa muốn bán, cho người quen làm lúa với giá thuê thấp hoặc chỉ cần giữ ruộng sạch. Chuyện thuê đất ngắn hạn này có những rủi ro riêng, được viết kỹ trong bài về thuê ruộng ở cùng chuyên mục.
Một vụ lúa gồm những khoản nào
Trang này không nêu giá thật vì giá giống, phân, công máy thay đổi theo mùa và theo năm. Thay vào đó là danh sách khoản chi để mỗi nhà tự điền số của mình:
| Nhóm khoản | Gồm những gì | Ghi chú cho ruộng trũng |
|---|---|---|
| Làm đất | Cày, trục, san phẳng, đắp bờ | Ruộng lún phải trục kỹ hơn, tốn công máy hơn |
| Giống | Lúa giống mua hoặc tự để | Giống chịu phèn thường được ưu tiên ở chân ruộng thấp |
| Phân bón, vôi | Bón lót, bón thúc, bón đón đòng; vôi cải tạo phèn | Đất phèn thường tốn thêm khoản cải tạo đất |
| Bảo vệ cây trồng | Thuốc theo khuyến cáo, công phun | Hỏi cán bộ khuyến nông, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì |
| Nước | Điện bơm giếng, dầu máy bơm, đóng góp thủy lợi nếu có | Mùa khô là khoản tăng mạnh nhất |
| Thu hoạch | Máy gặt đập, công khiêng lúa, chở về | Ruộng xa đường phải cộng thêm công vận chuyển |
| Rủi ro | Chuột, đổ ngã, ngập sớm, mất vụ | Nên tính một khoản dự phòng thay vì coi như không có |
Khi cộng hết các dòng trên rồi đem so với sản lượng nhân giá bán lúa tươi tại ruộng, nhiều hộ thấy phần còn lại chỉ tương đương tiền công của chính mình, thậm chí không đủ. Đó là lý do câu "làm lúa để giữ đất" được nghe nhiều hơn câu "làm lúa để kiếm tiền" ở vùng ven đô.
Làm lúa sát khu dân cư: những va chạm mới
Ruộng ở Xuân Thới Sơn ngày càng nằm sát nhà người khác, nhất là những nhà mới về ở trên đất vừa san lấp. Va chạm đầu tiên thường là khói đốt rơm và mùi phun thuốc. Người mới đến không quen, phản ánh lên ấp hoặc lên xã; người làm ruộng thì cho rằng mình làm như vậy mấy chục năm nay. Cách giảm va chạm thực tế là phun lúc lặng gió, tránh giờ người ta phơi đồ, báo trước với nhà sát bờ, và chuyển dần sang cuộn rơm hoặc để rơm mục thay vì đốt.
Va chạm thứ hai đi theo chiều ngược lại: nước thải sinh hoạt, rác, xà bần từ khu dân cư chảy hoặc bị đổ xuống mương ruộng. Bao ni lông vướng vào máy cày, chai lọ làm đứt chân người lội ruộng, nước xám làm lúa vàng lá đoạn gần cống. Chủ ruộng gặp chuyện này nên chụp ảnh, ghi ngày giờ và báo tổ trưởng hoặc ấp trước, rồi mới lên xã; có bằng chứng thì việc xử lý nhanh hơn nhiều so với lời kể.
Va chạm thứ ba là chuột. Đất bỏ hoang xen kẽ ruộng làm chỗ trú cho chuột, đến mùa lúa chín chúng kéo ra cắn phá. Diệt chuột hiệu quả cần làm đồng loạt nhiều thửa cùng lúc, mà khi ruộng thưa, chủ đất bỏ hoang ở xa, việc đồng loạt rất khó. Không nên tự ý giăng điện bẫy chuột, vì đây là cách gây chết người đã nhiều lần xảy ra ở các vùng quê.
Nếu gia đình muốn giữ ruộng làm tiếp
Với gia đình còn muốn làm lúa, vài cách đã được nhiều nơi trong vùng thử là gom ruộng làm chung với hàng xóm để máy chịu vào, cùng thuê một người lo nước cho cả cụm, hoặc chuyển phần đất cao sang rau ngắn ngày còn phần trũng giữ lúa một vụ. Mỗi cách có cái giá riêng: làm chung phải tin nhau và thống nhất lịch, chuyển rau thì cần người ở nhà thường xuyên.
Nên hỏi trước cán bộ nông nghiệp của xã về quy hoạch sử dụng đất của thửa mình: thửa nằm trong vùng giữ đất lúa, vùng chuyển sang đất ở hay đất công trình. Câu trả lời này quyết định có nên bỏ tiền cải tạo bờ, đào lại mương hay không. Thông tin quy hoạch được công khai theo quy định; khi đọc không hiểu thì nhờ cán bộ giải thích, đừng dựa vào lời đồn của người môi giới đất.
Cuối cùng là chuyện người kế nghề. Nếu con cháu không ai muốn ra đồng, việc cho thuê hay để người khác làm giúp có thể là cách giữ ruộng trong lúc gia đình bàn tính. Những câu hỏi lớn hơn, như giữ đất hay bán, được viết riêng trong bài về quyết định của gia đình nông dân ở cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng lúa ở Xuân Thới Sơn có được làm hai vụ một năm không?
Có nơi làm được, có nơi không. Thửa cao hơn, gần kênh còn thông nước và chủ động bơm tưới thì làm thêm được vụ mùa khô. Thửa nằm trong lõm trũng thường chỉ làm một vụ trong mùa mưa vì mùa khô thiếu nước, còn đầu mùa mưa lại phải rửa phèn trước khi sạ.
Làm sao biết ruộng nhà mình bị phèn nặng?
Dấu hiệu dễ thấy là nước trong ruộng trong bất thường, có váng ánh vàng như dầu, bờ có vệt đỏ gạch, lúa non vàng lá và rễ thâm đen. Muốn chắc nên lấy mẫu đất nhờ cán bộ khuyến nông hoặc trạm khuyến nông hướng dẫn đo độ chua, từ đó mới tính lượng vôi và cách rửa phèn phù hợp.
Vì sao máy gặt không muốn vào ruộng nhỏ trong ấp?
Máy gặt đập liên hợp tính công theo diện tích, mà để vào được thửa sâu trong ấp phải chạy đường dài, qua đường hẹp, đôi khi phải làm cầu tạm qua mương. Khi diện tích ít, công đường không bù được. Gom nhiều thửa liền nhau cùng gặt một ngày là cách nhiều hộ dùng để thợ máy chịu vào.
Đốt rơm sau gặt ở xã có bị cấm không?
Quy định về đốt ngoài trời và xử lý phụ phẩm nông nghiệp có thể thay đổi, nên hỏi ấp hoặc Ủy ban nhân dân xã để biết hiện hành. Về thực tế, đốt rơm sát khu dân cư dễ bị phản ánh vì khói. Cuộn rơm bán cho người nuôi bò, trồng nấm, hoặc cày vùi cho rơm mục là những cách thay thế đang được dùng.
Ruộng nhà bị nước thải từ khu dân cư chảy vào thì báo ai?
Trước hết ghi lại bằng ảnh, đoạn phim, ngày giờ và vị trí cống xả. Sau đó báo tổ trưởng, trưởng ấp để nắm ở cơ sở, rồi gửi phản ánh đến Ủy ban nhân dân xã. Nếu nguồn thải là cơ sở sản xuất, việc có bằng chứng cụ thể giúp cơ quan chức năng kiểm tra nhanh hơn.
Có nên giăng điện bẫy chuột bảo vệ lúa không?
Không nên. Dùng điện bẫy chuột rất nguy hiểm cho chính người nhà, hàng xóm, trẻ con đi chơi ngoài đồng và người đi thăm ruộng ban đêm, đã gây chết người ở nhiều nơi và bị pháp luật nghiêm cấm. Diệt chuột hiệu quả là làm đồng loạt, dọn bờ bụi, đặt bẫy cơ học và theo hướng dẫn của cán bộ nông nghiệp.
