Ở xã Xuân Thới Sơn, nhiều người trẻ lớn lên trong nhà làm vườn đã đi làm công ty, công nhân hay buôn bán. Nhưng một số đang quay lại với vườn nhà theo cách khác cha mẹ: chụp ảnh, quay phim, bán cây qua mạng và giao tận nhà; nhận chăm cây thuê, làm sân vườn nhỏ cho nhà phố; hoặc giữ một góc vườn làm cuối tuần bên cạnh việc chính. Phần lớn không bỏ việc để về vườn toàn thời gian, mà kết hợp.
Điều làm cách làm này khác thế hệ trước là người trẻ nắm phần bán, còn cha mẹ nắm phần trồng. Hai thế hệ cùng làm thì vườn có cả tay nghề lẫn kênh bán; nhưng cũng nảy ra chuyện bất đồng: ai quyết định trồng gì, tiền vào tay ai, cây nào được bán, cây nào để giữ. Bài này đi vào các con đường đó, cái được, cái khó và những điều nên thống nhất trong nhà.
Vì sao người trẻ quay lại vườn mà không bỏ việc
Lý do phổ biến nhất là vườn nhà vẫn còn, cha mẹ lớn tuổi làm không xuể, mà bán đất thì gia đình chưa muốn. Người trẻ phụ cha mẹ lúc đầu chỉ là giúp đỡ, rồi nhận ra phần bán hàng mình làm được tốt hơn: biết chụp ảnh, biết trả lời khách trên mạng, biết gửi hàng. Từ đó một phần thu nhập của vườn đến từ chính kênh mình mở.
Lý do thứ hai là việc công ty, việc xưởng có giờ giấc cứng, áp lực, trong khi làm vườn có sự tự do mà người trẻ bắt đầu thấy quý. Tuy vậy, ít ai dám bỏ hẳn lương tháng để về vườn, vì thu nhập vườn không đều, có mùa có lúc. Con đường phổ biến là giữ việc chính, làm vườn buổi tối, cuối tuần, mùa Tết thì xin nghỉ phép.
Cũng có người trẻ từ nơi khác đến ở trọ trong xã, đi làm xưởng, rồi làm công cho các vườn quanh đó vào cuối tuần, lâu dần học được nghề và thuê một khoảnh đất nhỏ đặt chậu. Với họ, vườn không phải nghề nhà mà là nghề học được, và chính họ thường mang theo những cách bán mới.
Lý do thứ ba ít được nói ra là gắn bó với nơi mình lớn lên. Ở một xã đang thay đổi nhanh như Xuân Thới Sơn, cánh vườn của nhà là một trong số ít thứ còn giống thời thơ ấu. Giữ vườn với một số người trẻ là giữ một phần ký ức gia đình.
Bán cây qua mạng: những điều học được từ người đã làm
Ảnh thật, phim thật. Chụp đúng cây đang bán, đúng ánh sáng tự nhiên, có vật so sánh kích thước. Khách mua cây qua mạng sợ nhất là nhận cây khác ảnh. Chỉnh màu quá tay có thể bán được một lần nhưng mất khách lâu dài.
Nói rõ cách chăm. Mỗi cây gửi đi kèm hướng dẫn ngắn: đặt nắng hay râm, tưới bao lâu một lần, khi nào thay chậu. Nhiều khách mua cây lần đầu, cây chết vì chăm sai sẽ quay lại trách người bán.
Đóng gói kỹ. Chậu dễ vỡ, cành dễ gãy, đất dễ đổ. Cố định cây trong thùng, bọc chậu, cố định mặt đất, ghi rõ chiều đặt. Gửi xa phải tính thời gian cây nằm trong thùng.
Giao gần trước, xa sau. Khởi đầu với khách trong thành phố, tự giao hoặc giao trong ngày; khi quen tay mới gửi tỉnh xa. Vị trí ven đô của xã là lợi thế cho giao nội thành.
Đổi trả rõ ràng. Nói trước chính sách khi cây hỏng do vận chuyển. Một lời hứa rõ, giữ đúng, tạo uy tín tốt hơn quảng cáo.
Đừng hứa điều không chắc. Không nói cây này mang lại may mắn, cây kia trị bệnh; nói về cây như cây: loài gì, sống ra sao, chăm thế nào.
Chăm cây thuê và làm sân vườn nhỏ
Một hướng khác là bán công thay vì bán cây. Ở các khu dân cư mới, nhà phố, quán cà phê, văn phòng nhỏ trong vùng, nhiều chủ nhà muốn có cây xanh nhưng không có thời gian chăm. Người trẻ có nghề vườn nhà nhận chăm định kỳ: tưới, cắt tỉa, bón, thay cây chết, theo tháng. Thu nhập đều hơn bán cây, ít phụ thuộc mùa Tết.
Làm sân vườn nhỏ là bước tiếp theo: thiết kế đơn giản, chọn cây hợp nắng gió của từng nhà, trồng, rồi nhận chăm luôn. Người làm vườn có lợi thế là hiểu cây sống thật ngoài trời thế nào, khác với người chỉ học thiết kế trên bản vẽ. Nhưng làm cho khách thì phải có thêm kỹ năng: báo giá rõ ràng, làm hợp đồng, đúng hẹn, dọn dẹp sạch sau khi làm.
Hai hướng này cần di chuyển nhiều, đem theo dụng cụ, đất, chậu, cây. Một chiếc xe máy có thùng chở, sau đó là xe ba gác hoặc xe tải nhỏ, là đầu tư cần tính. Khi làm thường xuyên cho khách có yêu cầu hoá đơn, cần nghĩ tới việc đăng ký kinh doanh; chuyên mục doanh nghiệp của trang có bài riêng về hộ kinh doanh.
Hai thế hệ cùng một vườn: những chỗ hay vướng
Cha mẹ quen làm theo kinh nghiệm, nhìn cây là biết; người trẻ quen tính toán, ghi chép, so sánh giá trên mạng. Hai cách đều có giá trị, nhưng dễ va nhau. Cha mẹ thấy con bán rẻ cây mình chăm nhiều năm; con thấy cha mẹ giữ cây quá lâu, không chịu bán khi có khách. Cha mẹ muốn trồng loại quen; con muốn thử loại đang được hỏi nhiều.
Chuyện tiền là chỗ nhạy cảm nhất. Bán qua mạng, tiền vào tài khoản của người trẻ; cha mẹ không thấy, dễ nghĩ con giữ. Ngược lại, người trẻ bỏ công chụp ảnh, trả lời khách, giao hàng nhưng không biết mình được bao nhiêu. Thỏa thuận rõ cách chia ngay từ đầu, ghi sổ thu chi chung mà cả nhà xem được, giúp tránh nhiều chuyện khó nói.
Một cách nhiều nhà đã dùng là chia vườn thành phần của cha mẹ và phần thử nghiệm của con: phần của cha mẹ giữ cách làm cũ, phần của con được thử loại cây mới, cách bán mới. Sau một hai mùa, kết quả thật của mỗi phần nói thay cho tranh cãi, và cha mẹ thường cởi mở hơn khi thấy con làm nghiêm túc.
Một điều nữa là quyền quyết định về đất. Vườn thường đứng tên cha mẹ, có khi còn chung với anh chị em. Người trẻ đầu tư giàn, kệ, hệ tưới trên đất chưa phải của mình nên hỏi ý cả nhà, nhất là những người sẽ thừa kế, để tránh sau này thành chuyện tranh chấp.
So sánh ba con đường
Ba hướng đi phổ biến của người trẻ trong nhà vườn, với những đặc điểm chính để cân nhắc:
| Tiêu chí | Bán cây qua mạng | Chăm cây thuê, sân vườn | Làm vườn cuối tuần |
|---|---|---|---|
| Vốn ban đầu | Thấp nếu bán cây nhà, cần điện thoại, vật tư đóng gói | Dụng cụ, phương tiện chở | Thấp, dùng vườn nhà |
| Thu nhập | Theo mùa, dồn vào dịp lễ Tết | Đều hơn, theo hợp đồng tháng | Phụ, không ổn định |
| Thời gian | Nhiều giờ trả lời khách, đóng gói | Phải đi lại, đúng hẹn | Linh hoạt |
| Kỹ năng chính | Chụp ảnh, giao tiếp, đóng gói | Hiểu cây, làm việc với khách | Chăm cây cơ bản |
| Rủi ro | Cây hỏng khi giao, khách khiếu nại | Cây chết ở nhà khách, nợ tiền công | Ít rủi ro tài chính |
Nhiều người kết hợp hai, ba hướng cùng lúc: chăm cây thuê để có thu nhập đều, bán cây nhà qua mạng vào mùa Tết, và vẫn giữ việc chính. Quan trọng là biết mình đang dồn thời gian vào đâu và hướng nào thật sự mang lại thu nhập, thay vì làm tất cả mà không biết cái nào lời.
Một tuần vừa đi làm vừa giữ vườn trông như thế nào
Với người vừa có việc chính vừa làm vườn, thời gian là thứ thiếu nhất. Nhiều người kể nhịp thường gặp như sau: sáng sớm trước giờ làm ra vườn một vòng, tưới chỗ cha mẹ chưa tưới, xem cây có gì lạ; buổi tối trả lời tin nhắn của khách, đóng gói đơn hàng; cuối tuần dành nửa ngày cho việc nặng như thay chậu, cắt tỉa, đi giao cây, nhận chăm cây cho khách.
Nhịp này chỉ chạy được khi trong nhà có người ở vườn ban ngày, thường là cha mẹ. Khi cha mẹ yếu đi, người trẻ phải tính lại: thu hẹp vườn, chuyển sang cây ít chăm, lắp tưới tự động, hoặc thuê người làm theo buổi. Không có cách nào giữ được một vườn lớn chỉ bằng thời gian buổi tối và cuối tuần.
Mùa Tết là lúc nhịp bị phá vỡ: đơn hàng dồn, giao cây ngày đêm, đúng lúc công ty cũng bận cuối năm. Người làm vườn tay trái thường phải xin nghỉ phép từ sớm, nhờ bạn bè phụ giao hàng, và chấp nhận từ chối bớt đơn. Biết giới hạn của mình và nói trước với khách là cách giữ uy tín tốt hơn nhận hết rồi giao trễ.
Sức khoẻ cũng phải tính: làm hai việc lâu ngày dễ kiệt sức. Đặt một ngày trong tuần không làm gì cho vườn, hoặc thay phiên với anh chị em, giúp người trẻ không bỏ cuộc giữa chừng.
Học nghề từ cha mẹ trước khi quá muộn
Nhiều kiến thức nghề vườn không nằm trong sách: cách nhìn trời để đoán ngày lặt lá mai, cách nhận biết lan sắp bệnh qua màu lá, cách bứng cây không làm vỡ bầu, chỗ nào trong vườn hay ngập. Những thứ đó nằm trong đầu người làm vườn lâu năm, và mất đi khi họ không còn làm được nữa.
Người trẻ quay về vườn có cơ hội ghi lại: quay phim cha mẹ làm từng việc, ghi chép lịch chăm theo tháng, ghi lại tên các loài cây và nguồn gốc của từng cây quý trong vườn. Đây vừa là tài sản của gia đình, vừa là nội dung thật để giới thiệu khi bán cây: khách tin hơn khi thấy cây được chăm bởi người có nghề nhiều năm.
Ghi lại cũng là cách tôn trọng công sức của cha mẹ. Nhiều người lớn tuổi vui khi thấy con hỏi kỹ về nghề, và nhờ thế những chuyện về vườn, về xóm, về các mùa ngập, mùa hạn ngày trước cũng được kể ra, thành một phần lịch sử nhỏ của gia đình và của ấp.
Ngoài cha mẹ, các lớp tập huấn của khuyến nông, hội nông dân, các câu lạc bộ cây cảnh trong vùng là nơi học thêm và gặp người cùng nghề. Người trẻ làm vườn ở vùng ven đô thường ít bạn cùng nghề, nên những mối quen này giúp nhiều khi gặp chuyện khó.
Câu hỏi thường gặp
Bán cây qua mạng có cần đăng ký kinh doanh không?
Nếu bán thường xuyên, có thu nhập đều đặn từ việc bán, có thể phải đăng ký hộ kinh doanh và thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định hiện hành. Quy định về kinh doanh trên mạng và thuế thương mại điện tử có thể thay đổi, nên hỏi bộ phận một cửa của xã và cơ quan thuế quản lý.
Gửi cây đi xa làm sao để cây không chết?
Chọn cây khoẻ, không vừa thay chậu; tưới vừa đủ trước khi gói để đất ẩm mà không ướt nhão; cố định cây và mặt đất chậu, bọc chậu, ghi chiều đặt. Hạn chế gửi khi thời tiết quá nóng, và chọn cách gửi có thời gian ngắn. Kèm hướng dẫn cách mở thùng và chăm những ngày đầu.
Nhận chăm cây thuê cho nhà phố thì tính công thế nào?
Thường tính theo tháng, dựa trên số cây, mức độ chăm, khoảng cách đi lại, vật tư có tính riêng hay không. Nên làm thỏa thuận rõ: mấy lần một tháng, làm những việc gì, cây chết thì ai chịu, phân bón và cây thay thế tính thế nào. Trang này không nêu mức giá cụ thể.
Cha mẹ và con bất đồng về cách làm vườn thì nên giải quyết thế nào?
Nên tách vai rõ: ai lo trồng, ai lo bán, ai quyết định cây nào được bán. Ghi sổ thu chi chung cả nhà xem được, thỏa thuận cách chia tiền từ đầu. Với chuyện thay đổi lớn như đầu tư giàn, chuyển loại cây, nên bàn cả nhà, kể cả anh chị em có phần đất.
Người trẻ không có vườn nhà có làm nghề cây được không?
Được, nhưng thường bắt đầu từ chỗ đi làm công cho vườn, nhận chăm cây thuê, hoặc thuê một khoảnh đất nhỏ để đặt chậu. Cần đọc kỹ các rủi ro của thuê đất ngắn hạn. Học nghề từ người làm lâu năm và có khách quen trước khi bỏ vốn lớn là cách an toàn hơn.
