Uốn kiểng bonsai là nghề biến một cây phôi bình thường thành cây có dáng thế trong chậu nhỏ qua nhiều năm cắt tỉa, uốn dây, hãm cành và thay chậu. Ở vùng ven đô như xã Xuân Thới Sơn, nghề này thường được các hộ nhỏ làm song song với công việc khác: vài chục đến vài trăm chậu trong sân, sau nhà hoặc trên phần đất vườn còn lại, bán cho người chơi, người mua làm quà, cửa hàng cây cảnh và dịp Tết.
Cái vốn chính của nghề không phải là tiền mà là thời gian và tay nghề. Một cây bonsai có giá trị thường mất nhiều năm tạo hình, và một lần cắt sai có thể làm hỏng công cả năm. Bài này đi qua những phần cơ bản của nghề ở mức hộ nhỏ: nguồn phôi, các thao tác tạo dáng, chậu và đất, nhịp một năm, cách bán và những chuyện người mới vào nghề hay vấp.
Bài không bàn chuyện định giá cây hay chơi cây theo quan niệm may rủi; chỉ nói về nghề làm cây.
Bonsai, kiểng thú và cây cảnh thông thường khác nhau thế nào
Trong cách nói của người làm nghề ở Nam Bộ, cây cảnh là khái niệm rộng, gồm mọi cây trồng để ngắm. Kiểng thú, hay kiểng cổ, là cây được tạo hình theo các dáng truyền thống, có khi tạo hình thành con vật, chữ hoặc theo các thế cổ như thế trực, thế xiêu, thế huynh đệ. Bonsai là cách gọi theo trường phái từ Nhật Bản, nhấn vào việc thu nhỏ cây trong chậu cạn mà vẫn giữ dáng vẻ của một cây cổ thụ ngoài tự nhiên.
Trên thực tế, các vườn nhỏ thường làm lẫn cả hai: cây nhỏ trong chậu cạn theo lối bonsai, cây cỡ vừa và lớn theo lối kiểng thú, tuỳ khách. Điểm chung là cây được giữ nhỏ có chủ đích, mọi cành đều được tính toán, và giá trị tăng theo năm tháng chăm sóc.
Với người ngoài nghề, sự khác nhau dễ thấy nhất là cái chậu: bonsai thường ở chậu cạn, thấp, cây nhỏ gọn; kiểng thú thường ở chậu sâu hơn hoặc trồng dưới đất, cây lớn hơn, có khi cao quá đầu người. Nhưng ranh giới không cứng, và trong nhiều vườn ở vùng ven đô hai lối làm này học lẫn của nhau.
Những loài hay được dùng ở vùng Nam Bộ gồm mai chiếu thủy, sam hương, linh sam, cần thăng, si, sanh, nguyệt quế, mai vàng, khế, me, và nhiều loài khác chịu cắt tỉa, lá nhỏ, thân dễ tạo vết già. Mỗi loài có nhịp sinh trưởng và cách hãm khác nhau, người làm thường giỏi vài loài chứ không giỏi tất cả.
Phôi: điểm bắt đầu quyết định nhiều nhất
Phôi tự ươm. Gieo hạt, giâm cành, chiết cành ngay tại vườn. Rẻ, chủ động, nhưng phải chờ lâu mới có thân to. Cách này hợp với hộ nhỏ có nhiều thời gian và muốn làm cây theo ý mình từ đầu.
Phôi mua từ vườn khác. Mua cây đã có gốc, có thân từ các vườn chuyên ươm phôi. Rút ngắn được nhiều năm, nhưng tốn tiền, và chất lượng phôi phụ thuộc người bán.
Phôi đào từ tự nhiên. Cây già bứng từ rừng, từ núi đá có dáng tự nhiên đẹp. Đây là nguồn gây tranh cãi vì có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng, khai thác cây hoang dã, và làm cạn kiệt nguồn tự nhiên. Người làm nghề có trách nhiệm nên tránh mua phôi không rõ nguồn gốc.
Nhìn phôi thế nào. Người làm lâu năm nhìn bộ rễ nổi quanh gốc, độ thuôn của thân từ gốc lên ngọn, vị trí các cành có thể giữ làm cành chính, và sức sống của cây. Một phôi thân to nhưng thẳng đuột, không thuôn, không có cành ở chỗ cần, thường tốn nhiều năm sửa hơn một phôi nhỏ hơn mà cân đối. Người mới hay chọn phôi theo độ to, người làm nghề chọn theo tiềm năng dáng.
Cây cũ thanh lý. Mua lại cây của người chơi muốn bán, hoặc cây ở các khu giải toả. Có khi được cây gốc già với giá vừa phải, nhưng thường phải chăm hồi sức lâu.
Các thao tác tạo dáng cơ bản
Tạo dáng bonsai là chuỗi thao tác lặp lại nhiều năm. Ở mức hộ nhỏ, các thao tác chính gồm:
- Cắt tỉa định hình: bỏ cành thừa, cành mọc ngược, cành chéo nhau, chọn cành chính theo dáng dự định.
- Uốn dây: quấn dây kim loại mềm quanh cành rồi uốn theo hướng muốn, giữ trong một thời gian rồi tháo trước khi dây hằn sâu vào vỏ.
- Kéo cành: dùng dây néo kéo cành xuống hoặc sang bên, hợp với cành lớn khó uốn bằng dây quấn.
- Hãm ngọn, hãm lá: bấm ngọn để cây ra nhánh mới, làm cành dày và lá nhỏ lại.
- Tạo lũa, tạo vết già: lột vỏ một phần thân hoặc cành để tạo phần gỗ chết tự nhiên, giống cây già bị sét đánh, gió bão; đây là kỹ thuật khó, làm sai dễ chết cây.
- Thay chậu, cắt rễ: định kỳ thay đất, cắt bớt rễ già để cây sống lâu trong chậu nhỏ.
Dụng cụ cơ bản gồm kéo cắt cành, kìm cắt lõm, kìm cắt dây, dây uốn nhiều cỡ, dao ghép. Dụng cụ sắc, vệ sinh sạch giữa các cây giúp vết cắt lành nhanh và hạn chế lây bệnh.
Mỗi thao tác có mùa hợp và mùa không hợp, và quan trọng hơn là có sức cây hợp. Cây vừa thay chậu thì chưa uốn mạnh; cây vừa lột vỏ tạo lũa thì để yên cho vết hồi. Làm dồn nhiều thao tác trên một cây trong một lần là cách nhanh nhất để mất cây.
Chậu, đất và chỗ đặt cây
Chậu bonsai thường cạn, có lỗ thoát nước lớn, làm bằng gốm, sứ hoặc xi măng. Chậu cạn giúp giữ cây nhỏ nhưng cũng làm đất khô rất nhanh, nhất là trong mùa khô nắng gắt ở TP Hồ Chí Minh. Vì vậy đất trồng bonsai thường là hỗn hợp tơi, thoát nước tốt, có phần giữ ẩm vừa phải; mỗi vườn có công thức riêng.
Vườn bonsai ở hộ nhỏ thường đặt cây trên kệ ngang tầm tay, vừa để dễ làm, vừa để tránh ngập và tránh chó mèo, gà vịt phá. Ở phần đất trũng của xã, kệ còn giúp chậu khỏi bị nước mưa ngập chân trong những ngày mưa lớn. Một số cây cần nắng đủ, một số cần che bớt; người làm sắp xếp vị trí theo từng loài.
Tưới là việc mất thời gian nhất. Mùa khô, chậu cạn có thể phải tưới hai lần mỗi ngày; đi vắng vài ngày mà không có người tưới là mất cây. Nhiều hộ lắp hệ tưới phun đơn giản hẹn giờ, nhưng vẫn phải có người kiểm tra vì béc tắc một cái là cây ở chỗ đó khô chết.
Nhịp một năm của vườn bonsai hộ nhỏ
Ở khí hậu hai mùa của TP Hồ Chí Minh, việc trong vườn bonsai đổi theo mùa. Bảng dưới là nhịp phổ biến, mỗi loài cây có thể lệch:
| Thời kỳ | Việc chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cuối mùa khô | Thay chậu, cắt rễ, thay đất cho cây cần thay | Làm trước khi cây vào đợt ra lá mạnh đầu mùa mưa |
| Đầu mùa mưa | Uốn dây, kéo cành khi cành dẻo, cây lớn nhanh | Kiểm dây thường xuyên vì dây hằn nhanh |
| Giữa mùa mưa | Hãm ngọn, tỉa cành, theo dõi nấm bệnh, rêu | Kê chậu cao, giữ chỗ đặt cây thoáng |
| Cuối mùa mưa | Tháo dây, đánh giá dáng, chuẩn bị cây bán Tết | Chọn cây đủ dáng để làm chậu đẹp |
| Đầu mùa khô và Tết | Bán cây, giao cây, chăm cây trưng | Tưới nhiều hơn, che nắng cho chậu cạn |
Nhịp này không cứng nhắc. Người làm lâu năm nhìn cây để quyết định, không nhìn lịch: cây khoẻ, ra lá đều thì mới làm mạnh tay; cây yếu thì để yên nuôi lại sức trước. Ghi chép mỗi cây đã làm gì, vào lúc nào, giúp lần sau làm đúng hơn.
Thời gian trong ngày cũng quan trọng. Uốn, cắt, thay chậu nên làm lúc sáng sớm hoặc chiều mát, tránh trưa nắng làm cây mất nước nhanh. Cây vừa thay chậu, vừa cắt rễ nên đặt chỗ râm vài tuần cho rễ hồi.
Bán cho ai và bán thế nào
Người mua bonsai, kiểng thú gồm người chơi lâu năm, người mới bắt đầu, người mua làm quà, cửa hàng cây cảnh, quán cà phê sân vườn, và khách dịp Tết. Người chơi lâu năm khó tính, nhìn kỹ từng vết cắt, vết dây, rễ nổi; người mua làm quà thường chọn cây vừa túi, chậu đẹp, dễ chăm.
Các kênh bán phổ biến: bán tại vườn cho khách quen; gửi bán ở cửa hàng cây cảnh trong thành phố; tham gia các buổi triển lãm, hội thi cây cảnh do hội sinh vật cảnh hoặc địa phương tổ chức; và bán qua mạng bằng ảnh, phim. Bán qua mạng mở rộng được khách nhưng khó ở khâu giao hàng, vì chậu dễ vỡ, cành dễ gãy.
Khi bán, nên nói thật với khách về loài cây, tuổi tạo hình, cách chăm, những chỗ cây còn khuyết. Người chơi trong vùng biết nhau qua lời giới thiệu; một lần bán cây đã suy hay giấu khuyết điểm có thể làm mất cả nhóm khách quen.
Người làm nghề lâu năm thường nói: bán cây nhỏ để nuôi cây lớn. Cây nhỏ, cây mới tạo hình bán nhanh, quay vòng vốn; vài cây có tiềm năng được giữ lại nhiều năm để thành cây có giá trị. Hộ nào chỉ làm cây lớn thì dòng tiền rất chậm.
Những chuyện người mới vào nghề hay vấp
Vấp thứ nhất là nóng vội: uốn quá mạnh làm nứt cành, cắt quá tay làm cây suy, thay chậu sai mùa làm cây chết. Nghề này thưởng cho sự kiên nhẫn. Người mới nên học thao tác trên cây rẻ, phôi tự ươm, trước khi động vào cây đắt tiền.
Vấp thứ hai là để dây quá lâu: dây uốn nằm trên cành lâu quá sẽ hằn sâu vào vỏ, để lại vết sẹo xoắn mất nhiều năm mới mờ. Phải kiểm tra dây thường xuyên, nhất là vào mùa mưa khi cây lớn nhanh. Vấp thứ ba là mua phôi không rõ nguồn gốc, vừa rủi ro pháp lý, vừa có thể mua phải cây đã suy từ trước.
Vấp thứ tư là quên rằng bonsai cần người ở nhà. Nhà đi làm công ty cả ngày, cuối tuần đi chơi, thì vườn bonsai dễ hỏng vì thiếu nước. Nếu chỉ làm tay trái, nên giữ quy mô nhỏ vừa đủ chăm, và có người nhà hoặc hàng xóm tưới giúp khi đi vắng. Học nghề tốt nhất vẫn là theo một người làm lâu năm trong vùng, tham gia sinh hoạt của các câu lạc bộ cây cảnh nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Làm một cây bonsai bán được mất bao lâu?
Tuỳ loài cây, nguồn phôi và mức hoàn thiện mong muốn. Cây nhỏ tạo hình đơn giản từ phôi mua sẵn có thể bán sau một hai năm; cây có thân già, tán dày, dáng thế hoàn chỉnh thường mất nhiều năm. Đó là lý do người làm nghề hay bán cây nhỏ để nuôi cây lớn.
Dây uốn bonsai để trên cành bao lâu thì tháo?
Không có thời gian cố định, phụ thuộc loài cây, độ to của cành và tốc độ lớn của cây. Cần kiểm tra thường xuyên; khi thấy dây bắt đầu ép vào vỏ là nên tháo, cành chưa giữ dáng thì quấn lại theo đường khác. Mùa mưa cây lớn nhanh nên dây hằn nhanh hơn.
Mua phôi bonsai đào từ rừng có sao không?
Khai thác, mua bán cây từ rừng có thể vi phạm quy định về bảo vệ rừng và thực vật hoang dã, tuỳ loài và nguồn gốc. Ngoài rủi ro pháp lý, việc này còn làm cạn kiệt nguồn cây tự nhiên. Nên chọn phôi tự ươm, phôi từ vườn ươm có nguồn gốc rõ ràng.
Bonsai để trong nhà được không?
Phần lớn loài dùng làm bonsai ở Nam Bộ là cây ngoài trời, cần nắng và gió. Để trong nhà lâu ngày cây yếu, rụng lá, dễ chết. Có thể mang vào nhà trưng vài ngày rồi đưa ra ngoài lại. Người mua cây làm quà nên hỏi người bán cách chăm cụ thể cho từng loài.
Người mới học uốn kiểng nên bắt đầu với loài cây nào?
Nên bắt đầu với những loài dễ sống, chịu cắt tỉa, mọc nhanh, phôi rẻ, để có nhiều cơ hội tập thao tác mà không sợ mất tiền. Hỏi người làm nghề lâu năm trong vùng loài nào hợp đất, nước ở nhà mình. Cây đắt tiền nên để khi đã vững tay.
