Với nhà vườn ở phần đất thấp của xã Xuân Thới Sơn, mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 11) là lúc mất cây nhiều nhất. Ba mối nguy chính là nước đọng làm úng rễ, giông lốc làm sập giàn lưới và gãy cây, và độ ẩm kéo dài làm nấm bệnh bùng phát. Cách giữ cây hiệu quả nhất là chuẩn bị trước mùa: khơi thông mương, nâng kệ, gia cố giàn; trong mùa thì theo dõi sau mỗi trận mưa lớn; và sau mỗi đợt ngập thì xử lý cây bị úng thật nhanh.
Thời tiết vùng TP Hồ Chí Minh có hai mùa rõ: mùa khô và mùa mưa. Mưa thường đến thành cơn vào buổi chiều, có lúc kèm giông, gió giật mạnh trong thời gian ngắn; cũng có những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày. Ở vùng trũng phía tây xã, nhiều khu dân cư mới nâng nền cao hơn vườn cũ, nên nước mưa dồn về vườn, ruộng nhanh hơn trước.
Bài này là kinh nghiệm chung cho vườn kiểng, vườn lan, vườn ươm và ruộng trũng ở quy mô hộ. Chuyện ngập khi chọn nhà ở và chuyện kênh rạch, địa hình nằm ở các chuyên mục khác của trang. Bài không kê thuốc bảo vệ thực vật cụ thể; phòng trừ bệnh nên theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.
Vì sao vườn vùng trũng ngày càng khó qua mùa mưa
Ngày trước, nước mưa ở phía tây vùng Hóc Môn có chỗ đi: chảy qua ruộng, xuống mương, ra rạch, ra kênh. Ruộng rộng như một tấm bọt biển lớn, hút và giữ nước, rồi thoát dần. Khi ruộng bị san lấp làm nhà, đường bê tông nâng cao, cống nhỏ lại hoặc bị lấp, nước mưa không còn chỗ thấm và mất đường thoát. Vườn nào thấp hơn xung quanh trở thành nơi nhận nước của cả khu.
Hiện tượng này không phải chỉ ở Xuân Thới Sơn, mà là chuyện chung của các vùng ven đô đang đô thị hoá. Nhưng với nhà vườn, nó biến những trận mưa trước đây không đáng lo thành những trận mưa làm ngập chân chậu, đọng nước trong vườn cả ngày. Cây kiểng, cây lan, cây trong bầu chịu ngập kém hơn cây lúa nhiều.
Thêm vào đó, nước tràn vào vườn không chỉ là nước mưa sạch. Nó mang theo rác, dầu nhớt từ đường, nước thải sinh hoạt từ các cống tràn. Một vườn bị ngập nước bẩn vài giờ có thể bị hại nặng hơn một vườn bị ngập nước mưa cả ngày.
Người làm vườn lâu năm vì vậy coi việc đọc dòng nước là việc đầu tiên: nước từ đâu tới, chảy đi đâu, chỗ nào trong vườn thấp nhất, cống nào hay nghẹt. Đi một vòng quanh vườn ngay trong lúc mưa lớn đầu mùa, nhìn nước chảy thật, cho biết nhiều hơn mọi bản vẽ.
Chuẩn bị trước mùa mưa: việc làm trong tháng cuối mùa khô
Cuối mùa khô, đất khô, đi lại dễ, là lúc làm các việc hạ tầng của vườn. Thứ tự hợp lý:
- Đi xem dòng nước: xác định chỗ thấp nhất của vườn, hướng nước từ đường, nhà bên cạnh chảy vào, cống ra.
- Khơi mương, nạo cống: vét bùn, dọn rác, cỏ trong mương; kiểm tra cống ra kênh còn thông không. Cống chung với hàng xóm thì rủ cùng làm.
- Nâng kệ, kê chậu: chậu đặt trực tiếp trên đất chuyển lên kệ hoặc kê gạch, đá; cây quý đặt ở chỗ cao nhất.
- Gia cố giàn lưới: kiểm tra cột, dây néo, khung; thay dây mục, buộc lại lưới rách, chuẩn bị cách hạ lưới nhanh khi có giông.
- Dọn cành khô, cây chết: giảm chỗ trú cho nấm bệnh và côn trùng; tỉa cây quá rậm cho thoáng.
- Chuẩn bị máy bơm: kiểm tra máy bơm, ống, nguồn điện đặt chỗ cao, an toàn khi có nước.
- Ghi lại hiện trạng: chụp ảnh vườn, số cây; nếu có thiệt hại do nước thải tràn vào, đây là căn cứ khi phản ánh.
Những việc này tốn công nhưng không tốn nhiều tiền. Phần lớn thiệt hại mùa mưa ở vườn nhỏ đến từ một cái cống nghẹt hay một sợi dây néo mục mà lẽ ra phát hiện được từ tháng trước.
Úng rễ: nhận biết và cứu cây
Rễ cây cần ô xy. Khi đất trong chậu hay trong liếp bị ngập nước lâu, rễ không thở được, bắt đầu thối từ đầu rễ, sau đó nấm và vi khuẩn trong đất tấn công phần rễ yếu. Dấu hiệu trên cây thường đến muộn: lá héo rũ dù đất ướt, lá vàng rụng hàng loạt, ngọn non đen, gốc có mùi chua. Khi thấy những dấu hiệu này, rễ thường đã hỏng một phần lớn.
Việc đầu tiên khi vườn bị ngập là rút nước nhanh nhất có thể: mở đường thoát, bơm, kê chậu lên cao. Với cây trong chậu bị ngập lâu, nhiều người làm vườn nghiêng chậu cho nước thoát, để chỗ thoáng, không tưới thêm cho tới khi đất khô bớt. Cây quý bị úng nặng có thể phải dỡ khỏi chậu kiểm tra rễ, cắt bỏ phần rễ thối, thay đất mới thoát nước tốt.
Không bón phân cho cây vừa bị úng, vì rễ đang tổn thương không hút được, phân còn làm rễ bị hại thêm. Chờ cây ra rễ mới, nhú lá non mới bón nhẹ dần. Với những trường hợp cây chết hàng loạt hoặc nghi bệnh lan, nên hỏi cán bộ khuyến nông xem nguyên nhân để xử lý cả vườn.
Với ruộng lúa trũng, ngập sớm khi lúa còn non có thể làm lúa chết chìm; ngập lúc lúa sắp chín làm lúa đổ, hạt nảy mầm trên bông. Ruộng có bờ chắc, có cống điều tiết thì đỡ hơn. Nhiều hộ chấp nhận gieo muộn hoặc sớm để tránh thời gian ngập hay xảy ra nhất, rút ra từ kinh nghiệm các năm trước.
Giông lốc: giàn lưới và cây cao là thứ dễ hỏng nhất
Các cơn giông đầu mùa mưa thường đến nhanh, gió giật mạnh trong vài chục phút. Giàn lưới che nắng của vườn lan, vườn ươm hoạt động như một cánh buồm lớn: gió thổi vào, lưới căng, kéo cột nghiêng, dây đứt, có khi sập cả giàn đè lên cây. Cây cao trong bầu, chậu cao đổ hàng loạt, gãy cành, vỡ chậu.
Cách giảm thiệt hại là thiết kế và chuẩn bị: giàn có dây néo chắc, cột chôn sâu, lưới buộc đủ điểm; vườn nhỏ có thể làm lưới kéo thu gọn được để khi trời chuyển giông thì thu lại. Cây cao nên buộc vào cọc, vào dây chạy dọc hàng, hoặc đặt chậu sát nhau thành khối. Cây trong bầu lớn có thể chôn một phần bầu xuống đất cho vững.
An toàn người quan trọng hơn cây. Khi giông đang đến, không leo lên giàn để buộc lưới, không đứng dưới cây lớn, tránh xa dây điện. Sau giông, kiểm tra kỹ giàn đã nghiêng, cột đã lỏng trước khi đi vào bên dưới; dây điện bị đứt hay cây đè lên dây điện thì báo ngành điện, không tự xử lý.
Nấm bệnh và côn trùng mùa mưa: nhận biết sớm
Độ ẩm cao kéo dài là điều kiện cho nhiều loại nấm, vi khuẩn phát triển. Dưới đây là nhóm triệu chứng hay gặp để nhận biết sớm, không phải chẩn đoán; xử lý cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông:
| Thấy gì trên cây | Thường liên quan đến | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Đốm lá lan nhanh, lá vàng rụng | Nấm gây đốm lá trong điều kiện ẩm | Tỉa lá bệnh, cho vườn thoáng, tránh tưới lên lá chiều tối |
| Gốc thâm đen, mềm nhũn, có mùi | Thối gốc, thối rễ do úng và nấm trong đất | Tách cây bệnh, giảm nước, kiểm tra thoát nước |
| Lan bị thối nhũn lá, có mùi hôi | Bệnh thối nhũn thường gặp ở lan mùa mưa | Cách ly cây bệnh ngay, vệ sinh dụng cụ |
| Rêu, tảo phủ thân và mặt chậu | Ẩm kéo dài, thiếu nắng | Cạo bớt, tăng thông thoáng |
| Ốc sên, sâu ăn lá non ban đêm | Côn trùng, ốc phát triển mạnh khi ẩm | Kiểm tra buổi tối, bắt thủ công, dọn chỗ trú |
Nguyên tắc chung là phát hiện sớm và cách ly sớm. Một cây bệnh để lẫn trong hàng có thể lây cho cả lô qua nước tưới, nước mưa bắn và dụng cụ. Khi dùng thuốc bảo vệ thực vật, chỉ dùng loại được phép, theo đúng hướng dẫn trên bao bì, mang đồ bảo hộ, và tránh phun trong lúc gió hướng về nhà hàng xóm.
Khi nước tràn vào vườn là nước bẩn
Ở vùng trũng ven khu dân cư, nước ngập vườn đôi khi là nước tràn từ cống thải, mương nhận nước thải sinh hoạt hoặc nước từ cơ sở sản xuất gần đó. Dấu hiệu dễ nhận là nước đục đen hoặc có màu lạ, có mùi hôi, váng dầu, rác nổi. Cây bị ngập loại nước này thường suy nhanh hơn, lá cháy mép, rễ đen nhanh.
Sau khi nước rút, nhiều nhà vườn tưới rửa lại bằng nước sạch cho chậu và liếp bị ngập, dọn hết rác, bùn đọng lại trên mặt đất và mặt chậu. Rau ăn lá, rau gia vị bị ngập nước bẩn không nên thu hoạch ngay để bán hay ăn sống; an toàn hơn là bỏ lứa đó và gieo lại. Người dọn vườn sau ngập nên mang ủng, găng tay, rửa tay chân kỹ, vì nước bẩn có thể mang mầm bệnh.
Ghi lại vị trí nước tràn vào, màu nước, thời điểm và thiệt hại. Đây là bằng chứng để phản ánh với ấp, xã, và để tính phương án lâu dài như đắp bờ bao một phía vườn, làm cửa chặn nước ở mương, hay dời khu đặt cây quý lên chỗ cao.
Sau mỗi đợt mưa lớn: một vòng kiểm tra
Sau mỗi trận mưa lớn hay đợt ngập, một vòng kiểm tra nhanh giúp phát hiện vấn đề trước khi nó lan. Vòng kiểm tra gồm: nước còn đọng ở đâu, mương nào nghẹt; giàn, cột, dây có gì bất thường; chậu nào đổ, cây nào gãy; cây nào bắt đầu héo; có rác, vật lạ, nước bẩn tràn vào không.
Ghi lại những gì xảy ra trong mỗi đợt mưa: mưa lúc nào, nước lên đến đâu, thoát mất bao lâu, cây nào bị hại. Qua một hai mùa, cuốn sổ đó cho thấy chỗ nào của vườn cần nâng thêm, mương nào cần mở rộng, loại cây nào không nên đặt ở góc thấp.
Khi nguyên nhân ngập đến từ bên ngoài vườn, như cống chung bị lấp, công trình mới chắn dòng chảy, nước thải từ cơ sở bên cạnh, nên ghi nhận bằng ảnh và phản ánh với tổ, ấp, rồi Ủy ban nhân dân xã. Nhiều nhà cùng phản ánh một điểm ngập, có bằng chứng qua nhiều trận mưa, thì dễ được xem xét hơn một lời kể.
Mùa mưa cũng là mùa nhiều muỗi. Vườn có nhiều chậu, khay, vỏ dừa, lốp xe chứa nước là chỗ muỗi đẻ trứng. Lật úp chậu không dùng, khoan lỗ đáy khay, dọn vật chứa nước đọng sau mỗi trận mưa là cách giữ sức khoẻ cho chính người làm vườn và hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Cây kiểng bị ngập nước một ngày có cứu được không?
Tuỳ loài cây, mức ngập và nước sạch hay bẩn. Nhiều cây chịu được ngập ngắn nếu được rút nước nhanh, để chỗ thoáng và không tưới, bón thêm cho tới khi đất khô bớt. Cây có dấu hiệu héo rũ dù đất ướt, gốc có mùi chua thì nên kiểm tra rễ, cắt bỏ rễ thối và thay đất.
Có nên bón phân ngay sau khi cây bị úng để cây hồi nhanh?
Không nên. Rễ vừa bị úng đang tổn thương, không hút được phân, bón vào có thể làm rễ bị hại thêm. Chờ cây ra rễ mới, nhú lá non rồi mới bón nhẹ, tăng dần. Trong thời gian chờ, giữ cây ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt trực tiếp nếu cây đang yếu.
Giàn lưới vườn lan nên làm thế nào để chịu được giông?
Cột chôn đủ sâu, có dây néo chắc ở các góc và dọc giàn, lưới buộc đủ điểm. Vườn nhỏ có thể làm lưới kéo thu gọn để thu lại khi trời chuyển giông. Kiểm tra dây néo, cột trước mùa mưa. Khi giông đang đến, không leo lên giàn buộc lưới vì rất nguy hiểm.
Nước thải từ khu dân cư tràn vào vườn khi mưa thì phản ánh ở đâu?
Chụp ảnh, quay phim nước tràn, ghi ngày giờ và vị trí cống, sau đó báo tổ trưởng, trưởng ấp và gửi phản ánh đến Ủy ban nhân dân xã. Nếu nhiều hộ cùng bị, nên cùng phản ánh. Bằng chứng qua nhiều trận mưa giúp cơ quan chức năng xác định nguyên nhân và xử lý.
Mùa mưa nên giảm tưới cây kiểng như thế nào?
Nhìn đất chứ không nhìn lịch. Ngày mưa và sau mưa không tưới; khi đất mặt chậu khô lại mới tưới. Tránh tưới lên lá vào chiều tối vì lá ướt qua đêm dễ bị nấm. Chậu cạn, chậu treo vẫn có thể khô nhanh trong những ngày nắng xen giữa mùa mưa.
Làm sao giảm muỗi trong vườn kiểng mùa mưa?
Dọn mọi vật chứa nước đọng: lật úp chậu không dùng, khoan lỗ đáy khay, bỏ vỏ dừa, lốp xe, bạt đọng nước. Phát quang bụi rậm quanh vườn, giữ mương thông. Ao có cá, nước lưu thông thường ít lăng quăng. Làm thường xuyên sau mỗi trận mưa thì hiệu quả hơn phun thuốc.
