Ở phần đất thấp phía tây xã Xuân Thới Sơn, nhiều nhà vườn vẫn còn ao và mương: chỗ lấy đất đắp nền ngày trước, chỗ chứa nước tưới, và tiện thì thả cá. Ao nhà thường nuôi các loài dễ tính như rô phi, cá trê, cá lóc, cá chép, chủ yếu để ăn trong nhà, biếu bà con, dư thì bán quanh xóm. Cái khó lớn nhất hiện nay không phải là kỹ thuật nuôi, mà là giữ được nguồn nước sạch khi kênh rạch quanh vườn nhận ngày càng nhiều nước thải.
Bài này nói về ao cá ở quy mô gia đình trong một xã ven đô: vì sao vùng này nhiều ao, nên nuôi gì, nước vào ao từ đâu và cách nhận biết nước có vấn đề, cách giữ ao an toàn cho trẻ con, và những chuyện mới phát sinh khi nhà mới mọc sát bờ ao. Không đề cập nuôi thương phẩm quy mô lớn, vốn cần đăng ký và quy trình riêng.
Vì sao vùng trũng phía tây xã có nhiều ao, mương
Ở vùng đất thấp, muốn cất nhà thì phải nâng nền. Ngày trước không có xe chở đất, người ta đào ngay một góc vườn lấy đất đắp nền, chỗ đào thành ao. Vườn cây ăn trái, vườn kiểng cũng cần mương để thoát nước mùa mưa và trữ nước mùa khô, đất đào mương được đắp thành liếp. Vì vậy cảnh nhà, ao, liếp, mương nối nhau là cảnh quen của các ấp phía tây vùng Hóc Môn cũ.
Ao không chỉ để nuôi cá. Ao là bể chứa nước tưới cho cả vườn, là chỗ điều hoà nhiệt mùa nóng, là nơi nhận nước mưa từ mái nhà và sân. Khi đường bê tông, khu dân cư mới nâng nền cao, nhiều ao còn trở thành chỗ đọng nước của cả khu vực xung quanh, gánh luôn phần thoát nước mà trước kia ruộng làm.
Ao trong vườn cũng là chỗ của nhiều sinh vật mà người làm vườn quen thuộc: cá đồng tự vào theo nước mưa, ếch nhái ăn sâu bọ, chim cò đến kiếm ăn. Ở một xã đang đô thị hoá, những mảnh nước nhỏ ấy giữ lại một phần cảnh quê mà người lớn tuổi rất quý.
Ngày nay một phần ao đã bị lấp để làm nhà, làm xưởng, phần còn lại thường của các hộ giữ vườn. Không có số liệu về số ao còn lại trong xã; quan sát được là ao ngày càng nằm lẫn giữa nhà mới, không còn liền với ruộng như xưa.
Ao nhà thường nuôi gì
Lựa chọn tuỳ diện tích ao, độ sâu, nguồn nước và mục đích. Dưới đây là những loài hay gặp ở ao gia đình Nam Bộ, với đặc điểm chung:
| Loài | Vì sao hay được chọn | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Cá rô phi | Lớn nhanh, dễ nuôi, ăn tạp, chịu được nước không thật sạch | Sinh sản nhanh, ao dễ đầy cá nhỏ, cần vớt bớt |
| Cá trê | Chịu được nước thiếu ô xy, ít bệnh | Hay chui hang, phá bờ ao |
| Cá lóc | Thịt ngon, dễ bán quanh xóm | Ăn thịt các loài khác, nên nuôi riêng hoặc thả số ít |
| Cá chép, cá mè | Ăn mùn, tảo, giúp ao sạch hơn | Cần ao đủ sâu, nước tương đối ổn định |
| Cá rô đồng | Quen với ruộng, mương | Hay vượt bờ khi mưa lớn |
Ao nhà thường thả ghép vài loài ăn ở các tầng nước khác nhau để tận dụng thức ăn tự nhiên. Không nên thả các loài lạ không rõ nguồn gốc, vì có loài là sinh vật ngoại lai gây hại cho kênh rạch khi thoát ra ngoài.
Nước vào ao từ đâu và khi nào nước có vấn đề
Ao nhà nhận nước từ ba nguồn: nước mưa, nước kênh mương dẫn vào và nước giếng bơm lên. Nước mưa sạch nhưng đầu mùa mưa cuốn theo đất phèn, rác, dầu mỡ từ sân và đường. Nước kênh là nguồn lớn nhất nhưng cũng rủi ro nhất, vì cùng con kênh có thể nhận nước thải sinh hoạt, nước thải chăn nuôi, đôi khi cả nước thải cơ sở sản xuất phía trên. Nước giếng ổn định hơn nhưng có thể nhiễm phèn, sắt.
Dấu hiệu nước ao có vấn đề mà người nuôi lâu năm hay nhìn: cá nổi đầu đớp khí vào sáng sớm, nước đổi màu bất thường trong một hai ngày, có mùi hôi lạ, váng màu trên mặt, cá chết hàng loạt sau khi vừa lấy nước kênh vào. Cá nổi đầu lúc sáng sớm thường do thiếu ô xy, hay gặp khi trời âm u nhiều ngày hoặc ao có quá nhiều tảo.
Nước giếng ở vùng đất phèn có thể có nhiều sắt: mới bơm lên trong, để một lúc thì ngả vàng, đóng váng gỉ. Đưa thẳng vào ao nhỏ có thể làm cá khó chịu. Nhiều nhà cho nước giếng chảy qua một bể lắng hoặc để ngoài nắng gió một thời gian cho sắt kết tủa bớt rồi mới dùng.
Khi nghi ngờ nước kênh bị ô nhiễm, đừng lấy nước vào ao trong những ngày đó. Ghi lại thời điểm, ảnh chụp mặt nước kênh, và báo ấp hoặc Ủy ban nhân dân xã, nhất là khi thấy nhiều nhà cùng bị. Một hộ báo là chuyện riêng, nhiều hộ cùng báo với bằng chứng thì cơ quan chức năng dễ truy nguồn thải hơn.
Giữ ao khoẻ ở quy mô gia đình
Không thả quá dày. Ao nhỏ thả nhiều cá thì thiếu ô xy, nước bẩn nhanh. Ao gia đình nên thả thưa, chấp nhận năng suất thấp để cá ít bệnh.
Có chỗ chứa, lắng nước trước khi đưa vào ao. Nếu có mương hay một góc ao ngăn riêng, để nước kênh lắng vài ngày rồi mới cho sang ao nuôi. Cách này giảm phù sa, giảm rủi ro mang nước bẩn trực tiếp vào.
Cho ăn vừa đủ. Thức ăn thừa chìm xuống đáy làm bẩn nước. Cho ăn theo lượng cá ăn hết trong thời gian ngắn, giảm khi trời âm u.
Vét bùn định kỳ. Bùn đáy tích tụ nhiều năm làm ao cạn, nước dễ thiếu ô xy. Mùa khô là lúc tát ao, vét bùn, phơi đáy, bón vôi theo hướng dẫn kỹ thuật.
Không xả nước thải vào ao. Ao nhận nước rửa chuồng, nước thải nhà bếp thì nhanh chóng thành ao tù. Nước thải sinh hoạt nên đi đường riêng theo quy định.
Hỏi kỹ thuật khi cá bệnh. Cá bệnh hàng loạt nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn thú y thủy sản; không tự ý dùng thuốc, hoá chất không rõ hướng dẫn.
Ao trong mô hình vườn – ao – chuồng của nông hộ
Ở nhiều nhà vườn Nam Bộ, ao không đứng một mình mà nằm trong một vòng khép kín: đất đào ao đắp thành liếp trồng cây, nước ao tưới vườn, bùn ao vét lên bón gốc cây, rau cỏ trong vườn và phụ phẩm làm thức ăn cho cá, chuồng gà vịt cạnh ao. Kiểu làm này tận dụng mọi thứ có sẵn, ít phải mua vào, hợp với gia đình có người lớn tuổi ở nhà.
Ở vùng ven đô, vòng khép kín ấy bị cắt ở nhiều chỗ. Chuồng trại sát nhà người khác dễ bị phản ánh về mùi, nên nhiều hộ đã bỏ nuôi gia cầm. Bùn ao có thể lẫn rác, vật lạ từ nước thải xung quanh nên dùng bón cây phải cẩn thận hơn. Nước ao không còn sạch như trước nên tưới rau ăn sống cần cân nhắc.
Dù vậy, một phần của mô hình vẫn đáng giữ: ao làm bể chứa nước tưới mùa khô, mương làm đường thoát nước mùa mưa, cá trong ao ăn lăng quăng, bùn vét mùa khô đắp lại bờ liếp. Với hộ còn giữ vườn, coi ao là một phần hạ tầng của vườn chứ không chỉ là chỗ nuôi cá giúp quyết định chăm ao đúng mức.
Nếu nuôi gia cầm cạnh ao, nên giữ khoảng cách với nhà hàng xóm, dọn chuồng thường xuyên và theo dõi thông báo phòng dịch của địa phương. Khi có dịch cúm gia cầm trong vùng, gia cầm thả rông cạnh ao nước dùng chung là mối lo cho cả xóm.
Ao trong vườn và an toàn của trẻ nhỏ
Ao, mương trong vườn là nơi nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ. Đuối nước ở trẻ em thường xảy ra rất nhanh, rất im lặng, ở chỗ nước không sâu, ngay trong vườn nhà hoặc vườn hàng xóm, trong lúc người lớn lơ đi vài phút. Ở vùng ven đô có nhiều gia đình mới chuyển đến, trẻ con từ nơi khác tới chưa quen với ao mương lại càng dễ gặp nạn.
Những việc nhà có ao nên làm: rào quanh ao hoặc ít nhất đoạn sát nhà, sát lối đi; cửa rào có chốt trẻ không mở được; không để vật dụng sát mép ao cho trẻ trèo; cầu ao làm chắc, có tay vịn. Nhà có trẻ nhỏ, hay có cháu từ nơi khác về chơi, nên nhắc mọi người lớn cùng trông.
Người lớn cũng có rủi ro: người lớn tuổi đi ra cầu ao lúc trời tối, người say rượu về khuya đi tắt qua vườn, người làm vườn bị trượt chân khi vét bùn. Lắp đèn ở lối ra ao, giữ bờ ao không trơn, không đi ra ao một mình lúc tối là những việc nhỏ đáng làm.
Với hàng xóm có trẻ nhỏ, chủ ao nên nói trước về vị trí ao, mương; với dãy nhà trọ có trẻ con ở sát vườn, nên rào chắc phía giáp ranh. Học bơi cho trẻ và dạy trẻ không chơi gần ao khi không có người lớn là việc của từng gia đình, nhưng hàng rào là việc của chủ ao.
Ao nhà giữa khu dân cư mới: những chuyện phải thương lượng
Khi nhà mới mọc sát vườn, ao cá trở thành chuyện chung. Người mới đến lo muỗi, lo mùi khi ao cạn, lo con nhỏ. Chủ ao lo nước thải từ nhà mới chảy sang, rác bị ném xuống ao, xà bần đổ sát bờ làm sạt. Cả hai bên đều có lý, nên cách giải quyết thường là thỏa thuận cụ thể thay vì tranh cãi chung chung.
Về muỗi: ao có cá, nước chuyển động, bờ được phát quang thì ít lăng quăng hơn nhiều so với vũng nước đọng, lu khạp hở nắp hay chai lọ quanh nhà. Về mùi: mùi thường đến khi ao bị bỏ, nước tù, rác tích tụ; ao được chăm thì ít mùi. Về nước thải: nhà mới cần có đường thoát nước riêng, không xả trực tiếp sang ao người khác; chuyện này nên đưa ra tổ, ấp khi không tự thỏa thuận được.
Một số hộ chọn lấp ao khi xung quanh đã kín nhà. Việc lấp ao, san lấp mặt bằng trên đất nông nghiệp cần hỏi quy định trước, và cần tính đường nước: ao bị lấp thì nước mưa của cả khu dồn đi đâu. Nhiều đoạn ngập cục bộ trong các khu dân cư mới ở vùng trũng có phần nguyên nhân từ việc lấp ao, lấp mương mà không làm cống thoát thay thế.
Câu hỏi thường gặp
Ao nhà nhỏ ở vùng trũng nên thả cá gì cho dễ nuôi?
Ao gia đình thường thả các loài dễ tính như rô phi, trê, chép, mè, có nhà thả thêm ít cá lóc. Nên thả ghép vài loài ăn ở các tầng nước khác nhau, thả thưa và tránh các loài ngoại lai lạ không rõ nguồn gốc. Hỏi cán bộ khuyến nông nếu muốn nuôi nhiều hơn mức ăn trong nhà.
Cá trong ao nổi đầu vào sáng sớm là bị gì?
Thường là dấu hiệu thiếu ô xy trong nước, hay gặp khi trời âm u nhiều ngày, ao nhiều tảo, thả quá dày hoặc cho ăn thừa. Có thể tạm ngưng cho ăn, thay bớt nước bằng nguồn sạch nếu có. Nếu cá chết nhiều, nên hỏi người có chuyên môn thú y thủy sản để biết nguyên nhân.
Nước kênh cạnh vườn có mùi hôi thì có nên lấy vào ao không?
Không nên. Nước có mùi lạ, đổi màu, có váng là dấu hiệu bị ô nhiễm, đưa vào ao có thể làm cá chết hàng loạt. Đợi nước kênh trở lại bình thường, hoặc dùng nước giếng nếu có. Nên chụp ảnh, ghi thời điểm và báo ấp hoặc Ủy ban nhân dân xã.
Nhà có ao trong vườn cần làm gì để an toàn cho trẻ nhỏ?
Rào quanh ao, ít nhất phía sát nhà và lối đi, cửa rào có chốt trẻ không tự mở được; cầu ao chắc, có tay vịn; không để vật dụng cho trẻ trèo sát mép ao. Báo cho hàng xóm, người ở trọ có con nhỏ biết vị trí ao, và luôn có người lớn trông khi trẻ chơi ngoài vườn.
Có được tự lấp ao trong vườn để làm sân không?
Lấp ao, san lấp trên đất nông nghiệp có thể phải theo quy định về sử dụng đất và xây dựng, nên hỏi Ủy ban nhân dân xã trước. Ngoài thủ tục, hãy tính đường thoát nước: ao đang chứa nước mưa của cả khu thì lấp đi có thể gây ngập cho nhà mình và nhà xung quanh.
Ao cá có làm nhiều muỗi cho khu dân cư xung quanh không?
Ao có cá, nước lưu thông, bờ được phát quang thường ít lăng quăng hơn những vũng nước đọng, chai lọ, lu khạp hở nắp quanh nhà. Ao bị bỏ hoang, đầy rác, cỏ rậm mới là chỗ muỗi đẻ nhiều. Giữ ao sạch và phát bờ thường xuyên là cách giảm muỗi hiệu quả.
