Ở Xuân Thới Sơn, một con hẻm điển hình có cả nhà gốc ở nhiều đời lẫn dãy trọ vài chục phòng cho công nhân và người lao động từ các tỉnh. Hai nhóm sống chung khá êm, nhờ chủ trọ đứng giữa, nhờ chợ và trường học chung, và nhờ phần lớn người ở trọ đi làm cả ngày. Va chạm có, chủ yếu quanh giờ giấc, rác, xe và tiếng ồn.
Bài này viết cho cả hai phía: người sắp thuê trọ muốn hiểu xóm mình sắp ở, người gốc hay chủ trọ muốn giữ hẻm dễ sống. Bài không nêu giá thuê và không đánh giá dãy trọ cụ thể nào; thứ được tả là nếp sinh hoạt chung của xóm trọ ven đô tây bắc thành phố.
Xóm trọ hình thành thế nào
Khi xưởng, kho và cụm công nghiệp mọc lên dọc các trục đường của xã và các xã giáp ranh, nhu cầu chỗ ở cho người lao động tăng nhanh. Nhà gốc có đất vườn rộng là người nhanh tay nhất: chặt bớt vườn chuối, san một khoảnh ruộng, xây một dãy phòng mái tôn. Một dãy trọ thành một nguồn thu đều đặn, đỡ hơn trồng lúa nhiều.
Kết quả là cảnh quen ở nhiều hẻm: nhà chủ ở phía trước hoặc bên cạnh, dãy trọ nằm sâu trong đất, chung lối đi với cả xóm. Có dãy chỉ năm, sáu phòng cho một nhóm người quen; có khu lớn hơn, có cổng, có người quản lý. Sau này có thêm loại phòng mới hơn, có gác lửng, có chỗ nấu riêng, thường xây trên đất mua lại từ nhà vườn.
Người thuê đến từ khắp nơi, đông nhất là miền Tây, miền Trung và các tỉnh phía Bắc. Có gia đình trẻ ở cả chục năm, con sinh ra và đi học ở đây; có người chỉ ở vài tháng rồi đi theo việc. Xóm trọ vì vậy vừa có lớp "cư dân lâu năm" vừa có dòng người đến đi liên tục.
Năm điểm hay sinh va chạm
Giờ giấc. Người làm ca về lúc nửa đêm, nổ máy xe, nói chuyện ngoài hẻm; nhà gốc thì ngủ sớm dậy sớm. Ngược lại tiếng máy bơm, tiếng gà gáy, tiếng loa ấp buổi sáng làm phiền người làm ca đêm đang ngủ.
Rác. Dãy trọ thải nhiều rác, mà người thuê không biết giờ xe gom của hẻm. Rác để ra sớm, chó mèo bới, hàng xóm khó chịu. Phần lớn chuyện này giải quyết được khi chủ trọ đặt thùng có nắp và dặn giờ đổ.
Xe và lối đi. Hẻm vốn chỉ đủ cho xe máy của mấy nhà vườn, nay thêm vài chục chiếc của dãy trọ. Xe đậu chắn lối, xe chạy nhanh trong hẻm có trẻ con là chuyện bị nhắc nhiều nhất trong họp tổ.
Nhậu và hát. Cuối tuần, nhóm bạn trọ ngồi nhậu, mở loa. Không phải ai cũng biết rằng ở xóm quê, tiếng hát sau giờ khuya bị coi là thiếu tôn trọng.
Nước và điện. Dãy trọ dùng nhiều nước, nhiều điện; ở chỗ nước máy yếu, nhà hàng xóm có thể bị ảnh hưởng. Nước thải từ dãy trọ chảy ra mương chung cũng là chuyện hay bị phàn nàn.
Chủ trọ: người đứng giữa
Trong xóm trọ ven đô, chủ trọ không chỉ là người thu tiền phòng. Họ là người giữ quan hệ giữa dãy trọ với xóm, với ấp, với công an xã. Chủ trọ có trách nhiệm theo quy định về khai báo cư trú cho người thuê, về phòng cháy, về vệ sinh. Một chủ trọ biết lo những việc này thì xóm ít phàn nàn, người thuê cũng ở yên.
Những việc chủ trọ thường làm để xóm dễ sống: đặt nội quy đơn giản (giờ đóng cổng, giờ yên lặng, chỗ đậu xe), làm chỗ phơi đồ không lấn ra hẻm, bố trí thùng rác có nắp, nhắc người thuê đăng ký tạm trú, gắn đèn ở lối đi, trang bị bình chữa cháy. Khi có người thuê gây ồn, hàng xóm thường nói với chủ trọ chứ không nói thẳng với người thuê.
Người thuê nên nhớ: muốn hỏi về xóm, về chợ, về trường cho con, chủ trọ thường là người biết nhiều nhất. Giữ quan hệ tốt với chủ trọ cũng là giữ đường liên lạc với xóm.
Cũng có chủ trọ chỉ đến thu tiền mỗi tháng rồi đi, nhất là khi chủ đã dọn ra ở chỗ khác và giao cho người quản lý. Ở những dãy này, quan hệ với xóm lỏng hơn nhiều; khi có chuyện, hàng xóm không biết nói với ai, người thuê cũng không biết ai trong ấp. Nếu bạn ở dãy như vậy, càng nên tự lưu số tổ trưởng và công an phụ trách địa bàn, vì người quản lý không phải lúc nào cũng có mặt.
Lúc xóm trọ và xóm gốc gần nhau nhất
Có những khoảnh khắc làm ranh giới mờ đi. Khi một nhà gốc có đám tang, người ở trọ lâu năm thường sang phụ dựng rạp, bưng bê. Khi một gia đình trọ có con nhỏ ốm nửa đêm, nhà gốc có xe chở đi bệnh viện. Mùa mưa ngập, cả hẻm cùng khơi cống. Trung thu, trẻ con của dãy trọ và của nhà gốc cùng xách lồng đèn trong buổi phát quà của ấp.
Tết là lúc khác biệt lộ rõ. Người trọ về quê, dãy phòng khoá cửa gần hết, hẻm vắng hẳn. Nhà gốc thì đông con cháu về. Ai ở lại ăn Tết xa quê thường được nhà chủ hay hàng xóm mời qua ăn bữa cơm, uống ly trà. Đó là chi tiết nhỏ nhưng người ở trọ nhớ rất lâu.
Trẻ em là cầu nối tự nhiên. Con của người gốc và con của người trọ học chung lớp, chơi chung trong hẻm. Phụ huynh hai bên quen nhau qua con, rồi qua nhau mà quen cả xóm. Nhiều đứa trẻ sinh ra trong phòng trọ, lớn lên nói giọng pha, coi con hẻm này là quê thật sự, dù trên giấy tờ quê vẫn ghi một tỉnh xa.
Những lúc khó khăn chung cũng làm hai bên xích lại. Mùa dịch năm 2021, nhiều xóm trọ ven đô bị phong toả, người thuê mất việc; chính hàng xóm gốc, chủ trọ và các đoàn thể ấp là những người gom gạo, rau, giảm tiền phòng. Ký ức đó vẫn được người ở trọ lâu năm nhắc lại khi nói về xóm.
Giọng nói, món ăn và nếp nhà mang theo vào xóm trọ
Đi một vòng dãy trọ buổi chiều là nghe đủ giọng: giọng miền Tây kéo dài, giọng Nghệ Tĩnh, giọng Thanh Hoá, giọng Quảng, giọng Bắc. Mỗi phòng một bếp nhỏ, mỗi bếp một mùi: nồi cá kho tiêu, nồi canh rau ngót nấu tôm khô, chảo cá rô kho khô của người miền Trung, bát canh cua mồng tơi của người miền Bắc. Xóm trọ ven đô vì vậy là một bản đồ thu nhỏ của những miền quê gửi người lên thành phố.
Người cùng quê thường tìm nhau. Dãy này đông người Sóc Trăng cũ, dãy kia nhiều người Nghệ An; một người lên trước, tìm được phòng, rủ anh em họ hàng lên sau. Họ đi làm chung xưởng, ăn chung mâm cuối tuần, gửi tiền về quê chung một chuyến xe. Mạng lưới đồng hương giúp người mới đỡ bỡ ngỡ, nhưng cũng làm cho dãy trọ đôi khi khép kín với xóm gốc.
Nếp nhà cũng đi theo người. Có gia đình trọ vẫn giữ mâm cúng rằm nhỏ trên nóc tủ, vẫn làm giỗ cha mẹ trong phòng mười mấy mét vuông, mời vài người hàng phòng sang ăn. Có nhóm thanh niên tổ chức sinh nhật, mừng thôi nôi con cho nhau ngay giữa lối đi chung. Những dịp ấy, người gốc đi ngang thường được mời một ly nước, và chính từ đó hai bên biết tên nhau.
Người mới thuê trọ nên làm gì trong tháng đầu
Vài việc dưới đây giúp người mới đến ổn định nhanh và tránh va chạm không đáng có với xóm.
- Hỏi chủ trọ về nội quy: giờ đóng cổng, chỗ đậu xe, chỗ phơi đồ, giờ đổ rác của hẻm.
- Làm thủ tục đăng ký tạm trú theo hướng dẫn của chủ trọ và công an xã; giữ lại thông tin đã đăng ký.
- Lưu số chủ trọ, tổ trưởng và cán bộ công an phụ trách địa bàn.
- Đi một vòng hẻm vào buổi tối để biết chỗ nào tối, chỗ nào hay ngập, đường nào ra trục chính nhanh nhất.
- Chào hỏi hàng xóm gần nhất, đặc biệt là người lớn tuổi ở nhà gốc.
- Nếu có trẻ nhỏ, hỏi chủ trọ hoặc hàng xóm về trường mầm non, tiểu học gần nhất và thủ tục nhập học cho con người tạm trú.
- Ghi nhớ lối thoát hiểm của dãy trọ, kiểm tra bình chữa cháy và ổ điện trong phòng.
Những việc này tốn chừng một buổi, nhưng tiết kiệm cho bạn nhiều phiền phức về sau.
Xóm trọ đang đổi ra sao
Mấy năm gần đây, xóm trọ ở vùng ven đô có xu hướng tách đôi. Một phần dãy trọ cũ xuống cấp, ít người thuê, chủ chuyển sang cho thuê kho hoặc bán đất. Phần khác được xây mới với phòng rộng hơn, có chỗ nấu riêng, có gác, có camera, nhắm vào gia đình trẻ và người làm văn phòng ở các xã, phường lân cận.
Chuyện phòng cháy được nhắc nhiều hơn sau những vụ cháy nhà trọ ở nhiều nơi trong thành phố. Người thuê có thói quen hỏi về lối thoát hiểm, ổ điện, chỗ sạc xe điện, điều trước đây ít ai để ý. Chủ trọ cũng được nhắc kiểm tra định kỳ.
Còn quan hệ giữa xóm trọ và xóm gốc thì vẫn theo nhịp cũ: lúc căng, lúc êm, nhưng nhìn chung là chấp nhận nhau. Xóm trọ mang lại thu nhập cho nhà gốc, chợ đông hơn, quán xá có khách; nhà gốc cho người lao động một chỗ ở gần chỗ làm. Hai bên cần nhau nhiều hơn họ thường nói ra.
Khi người ở trọ dọn đi: trả phòng và chào xóm
Dòng người đến đi là đặc điểm của xóm trọ, và cách một người rời đi cũng nói nhiều về xóm. Người ở lâu năm khi chuyển xưởng, về quê hay mua được nhà nơi khác thường báo chủ trọ trước vài tuần theo thoả thuận, dọn phòng sạch, trả chìa khoá, chốt điện nước. Những việc đó giúp lấy lại tiền cọc êm đẹp và để lại tiếng tốt cho người cùng quê lên sau.
Ở xóm quê, người ta còn để ý một việc nhỏ hơn: có chào hàng xóm trước khi đi hay không. Một câu chào bà cụ nhà bên, một lời cảm ơn tiệm tạp hoá đã cho ghi sổ những tháng chưa lãnh lương, một cái bắt tay với tổ trưởng. Người gốc nhớ những người trọ biết chào khi đi, và sẵn lòng giới thiệu phòng cho người quen của họ.
Về giấy tờ, người chuyển đi nên làm thủ tục xoá hoặc điều chỉnh tạm trú theo hướng dẫn của công an nơi ở, để nơi ở mới đăng ký được thuận lợi. Con đang đi học ở trường trong xã thì xin giấy chuyển trường, học bạ đúng thời điểm. Những việc này bỏ dở thường phải quay lại mất công, nhất là khi đã về quê xa.
Ngược lại, chủ trọ và hàng xóm cũng có dịp tiễn: có dãy làm bữa cơm chia tay cho gia đình ở lâu năm, có nhà gốc gửi theo bó rau, nải chuối trong vườn. Những chuyện nhỏ như vậy làm xóm trọ không chỉ là chỗ ngủ tạm.
Câu hỏi thường gặp
Người thuê trọ ở Xuân Thới Sơn có phải tự đăng ký tạm trú không?
Người thuê có nghĩa vụ đăng ký tạm trú theo Luật Cư trú; chủ trọ thường hướng dẫn hoặc làm giúp phần khai báo. Có thể làm trực tuyến hoặc tại công an xã. Thủ tục cụ thể nên hỏi công an xã vì có thể thay đổi theo hướng dẫn hiện hành.
Hàng xóm phàn nàn tiếng ồn thì người thuê nên xử lý thế nào?
Nên xin lỗi và điều chỉnh ngay: giảm âm lượng, kết thúc sớm, nói chuyện nhỏ khi về khuya. Nếu thấy phàn nàn không hợp lý, trao đổi qua chủ trọ hoặc tổ trưởng thay vì cãi tay đôi. Giữ quan hệ tốt với xóm có lợi cho chính người thuê.
Chủ trọ có được đặt giờ đóng cổng không?
Chủ trọ có thể đặt nội quy hợp lý như giờ đóng cổng, giờ yên lặng, miễn được thoả thuận khi thuê. Người làm ca đêm nên hỏi trước để được giao chìa khoá hoặc có cách ra vào phù hợp, tránh mâu thuẫn sau này.
Ở xóm trọ có nên tham gia việc chung của ấp không?
Nên tham gia ở mức vừa phải: đọc thông báo của tổ, góp tay khi dọn vệ sinh, chống ngập. Những việc đó giúp người ở trọ được coi là hàng xóm thật sự và được thông báo kịp thời khi có hỗ trợ hay đợt khám bệnh miễn phí.
Ăn Tết ở trọ có buồn không, xóm có sinh hoạt gì?
Tết hẻm trọ vắng, nhưng thường có vài gia đình ở lại. Nhiều chủ trọ và hàng xóm gốc mời người ở lại sang chơi. Ngoài ra có thể đi viếng đình, chùa trong xã, xem không khí chợ Tết. Đi chung với vài người ở lại sẽ đỡ buồn hơn.
Làm sao biết dãy trọ có an toàn phòng cháy không?
Quan sát lối thoát hiểm có thông thoáng không, có bình chữa cháy còn hạn không, dây điện có đi gọn trong ống không, chỗ sạc xe có tách khỏi phòng ngủ không. Hỏi thẳng chủ trọ về các điểm này. Dãy trọ chỉ có một lối ra duy nhất qua cửa cuốn là điểm cần cân nhắc kỹ.
