Xã Xuân Thới Sơn có hai kiểu xóm sống cạnh nhau: xóm phía trong còn ruộng, vườn, mương và những nhà gốc ở nhiều đời; và xóm sát các trục đường lớn, nơi nhà phố mới, xưởng, kho, dãy trọ và hàng quán mọc dày. Hai kiểu xóm có giờ giấc, tiếng động, cách chào hỏi khác nhau, dù chỉ cách nhau vài trăm mét đường bê tông.
Hiểu hai nhịp này giúp người sắp chuyển về chọn chỗ ở hợp mình, và giúp người quê ở đây đi xa về không ngỡ ngàng khi thấy xóm cũ đổi khác. Bài tả theo quan sát chung của vùng ven đô tây bắc thành phố; mỗi ấp một khác, không có ranh rõ ràng, và nhiều nơi đang chuyển dần từ kiểu này sang kiểu kia.
Xóm phía trong: ruộng, vườn và nhà gốc
Đi sâu vào các con đường nhỏ rẽ ra từ trục chính, cảnh vật đổi nhanh. Nhà cách nhau bằng vườn chuối, hàng rào tre, rặng dừa; trước nhà có sân phơi, có bàn thờ Thiên, có cái giếng hoặc bồn nước. Ruộng lúa, ruộng rau, vườn lan hay vườn kiểng nằm xen giữa các cụm nhà. Đất phía tây xã trũng hơn nên còn nhiều mương rạch nhỏ, mùa mưa nước lên sát bờ.
Người ở đây phần lớn có họ hàng với nhau hoặc đã làm hàng xóm vài chục năm. Đám giỗ trong xóm là đám của cả xóm. Nhà nào có người già bệnh, cả hẻm đều biết. Trẻ con lớn lên trong sân nhà nhau. Cái hay là sự tin cậy: cửa ngõ ít khoá kỹ, cho mượn đồ không cần hỏi lại. Cái khó là chuyện gì cũng lan nhanh và người mới về rất dễ bị để ý.
Xóm phía trong cũng đang đổi. Con cháu tách hộ cất nhà trên đất vườn, một phần đất bán cho người ngoài xây nhà hoặc dãy trọ nhỏ. Nhiều nhà vẫn giữ một khoảnh vườn, một ao cá, nhưng người trong nhà đã đi làm công ty hay buôn bán. Ruộng còn đó nhưng người cầm cuốc ít dần, thường là ông bà hoặc người thuê lại đất để trồng.
Xóm ven lộ: xưởng, trọ và tiếng xe
Ra tới trục đường lớn thì nhịp khác hẳn. Hai bên đường là nhà phố một trệt một lầu, tiệm vật liệu xây dựng, tiệm sửa xe, quán cơm, tiệm điện thoại, xen với cổng xưởng và kho. Trong các hẻm sát lộ là dãy trọ nối nhau, mỗi dãy vài chục phòng, cửa sắt, mái tôn. Xe tải, xe container đi qua từ sáng tới tối; giờ vào ca và tan ca, xe máy công nhân đổ ra kín đường.
Người ở xóm ven lộ đến từ nhiều tỉnh. Quan hệ hàng xóm lỏng hơn: ở cạnh phòng nhau vài tháng chưa chắc biết tên. Chủ trọ là đầu mối gần như duy nhất nối người thuê với ấp, tổ. Hàng quán mở theo giờ ca, không theo giờ của nhà nông: quán sáng mở trước sáu giờ, quán cơm đông lúc trưa và chiều tối, quán khuya mở tới gần nửa đêm.
Ưu điểm của xóm ven lộ là tiện: đi làm gần, mua bán dễ, có xe buýt hoặc xe ôm ngay đầu hẻm. Nhược điểm là bụi, ồn, an toàn giao thông kém và mùa mưa dễ ngập do đường nâng cao hơn nhà cũ hai bên.
Ở xóm ven lộ, quan hệ được giữ bằng những điểm hẹn nhỏ: tiệm tạp hoá cho ghi sổ nợ tới ngày lãnh lương, quán cà phê nơi tài xế và thợ ngồi chờ việc, tiệm sửa xe ai cũng ghé. Người bán hàng ở đó nhiều khi biết người thuê trọ rõ hơn cả chủ trọ, vì gặp hằng ngày.
So sánh hai nhịp sống trong ngày
Bảng dưới đây không phải thống kê, chỉ là cách mô tả để bạn hình dung khi đứng trước lựa chọn chỗ ở hoặc khi về thăm quê.
| Khía cạnh | Xóm phía trong | Xóm ven lộ |
|---|---|---|
| Giờ thức dậy | Rất sớm, theo việc vườn, chợ sáng | Theo ca làm: có người dậy năm giờ, có người ngủ ban ngày vì làm đêm |
| Âm thanh | Gà, chó, máy bơm nước, loa ấp | Xe tải, máy móc xưởng, còi xe, nhạc quán |
| Quan hệ hàng xóm | Biết nhau, có họ hàng, đám tiệc chung | Lỏng, thay đổi theo người thuê đến đi |
| Mua bán hằng ngày | Chợ xã, xe hàng rong, tạp hoá đầu ngõ | Quán ven đường, chợ chiều, cửa hàng tiện lợi |
| Rủi ro hay gặp | Ngập mương, muỗi, đường tối | Tai nạn giao thông, trộm xe, bụi |
| Không gian cho trẻ | Sân vườn rộng nhưng gần ao, mương | Hẹp, phải trông kỹ vì xe |
Nhiều gia đình chọn ở lưng chừng: hẻm vừa đủ xa lộ để bớt ồn, đủ gần để đi làm và mua bán dễ. Đó cũng là nơi giá đất, giá thuê thường nhích lên nhanh nhất khi có đường mới.
Chỗ hai xóm gặp nhau
Chợ và tiệm tạp hoá. Người xóm trong mang rau, trứng, chuối ra bán; người xóm ngoài là khách mua. Chợ sáng là nơi hai lớp dân cư chạm nhau nhiều nhất.
Đám tiệc. Một đám cưới nhà gốc thường mời cả chủ trọ, đôi khi mời luôn người thuê lâu năm. Ngược lại, người thuê làm đám thôi nôi cho con ở phòng trọ cũng mời hàng xóm gốc.
Trường học của con. Con người gốc và con người nhập cư học chung lớp. Phụ huynh gặp nhau ở cổng trường, ở các buổi họp phụ huynh, dần quen nhau.
Việc chung của ấp. Làm hẻm, dọn mương, chống ngập kéo cả hai bên vào cùng một buổi họp. Tranh luận nhiều nhưng cũng là lúc xóm hiểu nhau hơn.
Cơ hội làm ăn. Người gốc xây trọ, mở quán, cho thuê mặt bằng; người mới đến thuê, mua, góp sức. Nhiều mối quan hệ bền bắt đầu từ chuyện làm ăn như vậy.
Lúc có chuyện chung. Mất điện cả khu, nước ngập ngang hẻm, cháy một căn nhà: những lúc ấy không còn ai hỏi ai là người gốc, ai là người trọ. Người khiêng đồ, người gọi cứu hoả, người nấu nồi cháo cho nhà bị nạn.
Một ngày ở hai đầu con hẻm
Hãy hình dung một con hẻm bê tông dài chừng vài trăm mét, một đầu ra trục đường lớn, đầu kia mất hút vào vườn và ruộng. Bốn rưỡi, năm giờ sáng, đầu phía trong đã có tiếng máy bơm tưới rau, tiếng bà cụ quét sân, tiếng xe đạp chở rổ rau ra chợ. Đầu phía ngoài lúc đó còn yên, chỉ có quán bánh mì và quán cà phê cóc vừa kéo cửa.
Sáu giờ tới bảy giờ, đầu phía ngoài đổi nhịp: xe máy công nhân từ các dãy trọ nối nhau ra lộ, xe đưa đón của công ty dừng đón người ở ngã ba, quán sáng đông kín. Đầu phía trong thì người già đã xong việc vườn, ngồi uống trà; trẻ con được chở đi học. Trưa nắng, đầu phía trong gần như ngủ, đầu phía ngoài vẫn ồn tiếng xe tải và máy cắt sắt của xưởng.
Chiều tối là lúc hai đầu hẻm giống nhau nhất: ai cũng về nhà, khói bếp bay lên, trẻ con chạy chơi, quán nước đầu hẻm đông người ngồi. Rồi tới khuya, đầu phía trong tắt đèn sớm, đầu phía ngoài còn ánh đèn quán nhậu, tiếng xe ca đêm. Người sống ở giữa hẻm nghe được cả hai nhịp, và đó cũng là lý do nhiều gia đình thấy chỗ giữa là dễ sống nhất.
Những va chạm hay gặp và cách xóm xử lý
Va chạm thường đến từ khác biệt giờ giấc. Người làm ca đêm cần ngủ ban ngày, nhà vườn bật máy bơm, chặt cây, đốt lá từ sáng sớm. Nhóm công nhân nhậu tối thứ bảy trong khi ông bà xóm trong đi ngủ lúc tám giờ. Rác của khu trọ bỏ ra đầu hẻm không đúng giờ xe gom, chó nhà vườn sủa người lạ cả đêm.
Cách xử lý phổ biến vẫn là nói chuyện qua chủ trọ hoặc tổ trưởng. Chủ trọ có lợi khi giữ quan hệ tốt với xóm nên thường nhắc người thuê. Tổ hoà giải của ấp vào cuộc khi hai bên căng thẳng. Hiếm khi chuyện đi xa hơn, vì phần lớn người ở đây đều hiểu ai cũng phải đi làm, ai cũng cần chỗ ngủ.
Một điểm người mới nên biết: ở xóm phía trong, chào hỏi người lớn tuổi là phép lịch sự được để ý. Một câu chào khi đi ngang, một lời hỏi thăm khi thấy nhà có đám, làm cho người gốc dễ chịu với người lạ hơn nhiều.
Chọn sống ở nhịp nào cho hợp
Nếu bạn làm ở cụm công nghiệp hay xưởng trên trục đường, không có xe riêng, cần chợ và quán gần, xóm ven lộ là hợp. Bù lại phải chịu ồn, bụi và kiểm tra kỹ an toàn phòng cháy của dãy trọ. Nếu nhà có trẻ nhỏ, người già, cần không gian yên, thích trồng cây, nuôi gà, xóm phía trong dễ chịu hơn, nhưng phải tính đường đi làm, chuyện muỗi, chuyện ngập và đèn đường buổi tối.
Trước khi quyết định, nên đến xem chỗ ở vào ba thời điểm: sáng sớm, giờ tan ca chiều và tối muộn. Đi thử đường từ nhà ra chỗ làm vào giờ cao điểm. Hỏi hàng xóm mùa mưa nước lên tới đâu. Những điều đó quan trọng hơn mấy lời quảng cáo về "không khí trong lành" hay "gần khu công nghiệp".
Cũng nên tính tới tương lai gần. Xóm phía trong hôm nay yên, nhưng nếu đất quanh đó đã được quy hoạch làm đường, làm khu dân cư hay cụm sản xuất, vài năm nữa nhịp sống có thể đổi hẳn. Hỏi ấp, xã và xem thông tin quy hoạch công khai trước khi mua đất hay ký thuê dài hạn, thay vì chỉ nghe người môi giới.
Người quê ở đây đi xa trở về thấy gì
Người lớn lên ở Xuân Thới Sơn, Xuân Thới Đông hay Tân Thới Nhì cũ rồi đi làm xa mười, mười lăm năm, khi về thường kể giống nhau: con đường đất đỏ ngày xưa giờ là đường nhựa có xe container; cánh ruộng nơi mình thả diều giờ là dãy trọ hoặc tường rào xưởng; tiệm tạp hoá đầu ngõ đổi chủ, bán thêm nạp tiền điện thoại và đồ ăn liền cho công nhân. Cảm giác hụt hẫng là bình thường.
Nhưng nếu đi chậm vào phía trong, nhiều thứ còn nguyên: căn nhà ngói của ông bà, cây mai trước sân, cái bàn thờ Thiên, mương nước sau vườn. Hàng xóm cũ có người bán nhà đi, có người ở lại, già hơn. Đám giỗ, mùa cúng đình, buổi chiều ngồi uống trà vẫn là những khoảnh khắc nối người đi xa với chỗ mình sinh ra.
Một lời khuyên cho người về thăm: đừng vội so sánh "ngày xưa đẹp hơn" trước mặt người ở lại. Họ là người phải chọn giữa giữ ruộng với bán đất, giữa trồng lúa với xây trọ, và lựa chọn nào cũng có lý do. Nghe họ kể sẽ hiểu xóm hơn là nhìn từ xa.
Câu hỏi thường gặp
Xóm phía trong Xuân Thới Sơn có còn làm ruộng không?
Vẫn còn ruộng lúa, rau, vườn lan, kiểng ở nhiều nơi, nhất là phía đất trũng. Nhưng số người sống hoàn toàn bằng ruộng đã giảm nhiều; nhiều nhà giữ ruộng như nghề phụ, hoặc cho người khác thuê đất trồng, còn con cháu đi làm công ty, buôn bán.
Ở xóm ven lộ có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Rủi ro lớn nhất là giao thông vì xe tải, xe container và xe máy giờ tan ca rất đông. Nên chọn phòng ở trong hẻm, có cổng, không để trẻ chơi gần đường. Ngoài ra kiểm tra lối thoát hiểm và bình chữa cháy của dãy trọ.
Người mới đến có bị người gốc xa lánh không?
Phần lớn người gốc đã quen với người nhập cư từ khi xưởng mọc lên. Sự dè dặt ban đầu là bình thường. Chào hỏi, giữ vệ sinh, không làm ồn khuya và tham gia vài việc chung của xóm là đủ để được đón nhận.
Vì sao đường lớn cao hơn nhà hai bên và mùa mưa ngập?
Khi nâng cấp đường, mặt đường thường được nâng cao hơn nền nhà cũ xây trước đó. Nước mưa từ mặt đường chảy vào hẻm và nhà thấp. Khi chọn nhà ven lộ, nên xem cao độ nền so với mặt đường và hỏi hàng xóm về mức nước mùa mưa.
Muốn sống yên tĩnh mà vẫn tiện đi làm thì nên chọn khu nào?
Nhiều người chọn hẻm cách trục đường vài trăm mét: đủ xa để bớt tiếng xe, đủ gần để ra chợ, ra chỗ làm nhanh. Nên đi thử quãng đường vào giờ cao điểm và xem hẻm có đèn, có thoát nước trước khi quyết định.
