Với người trong xóm, mùa cúng đình ở Xuân Thới Sơn là một việc chung kéo dài nhiều ngày: góp tiền góp gạo, chia nhau nấu cỗ, dựng rạp, dọn sân, giữ xe, đón khách, rồi dọn dẹp sau lễ. Phần nghi lễ do ban quý tế và các vị cao niên đảm nhận; phần còn lại là sức của cả xóm, nhất là các bà, các chị và thanh niên.
Bài này không tả trình tự nghi lễ Kỳ Yên hay kiến trúc đình, vì đó là chuyện chung của cả vùng Hóc Môn. Bài nhìn từ phía người trong xóm: ai làm gì, chuẩn bị ra sao, người mới đến hay người ở trọ có thể góp mặt thế nào cho đúng mực. Ngày cúng mỗi đình mỗi khác và tên các đình trong xã không liệt kê ở đây; muốn biết lịch, hỏi trực tiếp ban quý tế hoặc người giữ đình gần nhà.
Đình làng trong một xã ghép từ ba làng
Xã Xuân Thới Sơn hiện nay gồm đất của ba xã cũ, mỗi xã cũ lại có gốc từ những làng xưa. Ở Nam Bộ, đình gắn với làng chứ không gắn với xã hành chính, nên một xã mới có thể có nhiều đình, mỗi đình có cộng đồng riêng, ngày cúng riêng, ban quý tế riêng. Việc sáp nhập năm 2025 thay đổi địa giới hành chính, nhưng không thay đổi việc ai giữ đình nào.
Người trong xóm vì vậy nói "đình mình" theo nghĩa rất cụ thể: ngôi đình mà ông bà mình đã cúng, mà mình lớn lên chạy chơi trong sân. Con cháu đi làm ăn xa, có người ở quận khác, tỉnh khác, đến mùa cúng vẫn về. Với nhiều gia đình gốc, đây là dịp về quê quan trọng không kém Tết.
Với người mới đến, đình là chỗ dễ hiểu xóm nhất. Nhìn ai ra phụ, ai đứng tiếp khách, ai lo bếp, bạn thấy được bộ khung của xóm: những gia đình gốc, những người được kính trọng, những người hay lo việc chung.
Cũng nên phân biệt đình với miếu nhỏ và chùa trong xóm. Đình là nơi thờ thần của làng, gắn với cộng đồng làng và lễ cúng hằng năm; miếu là nơi thờ nhỏ, thường do vài nhà quanh đó nhang khói; chùa có sinh hoạt riêng theo nhà chùa. Mỗi nơi một lịch, một cách tổ chức. Bài này chỉ nói về mùa cúng đình, việc lớn nhất của cả xóm trong năm.
Chia việc trong xóm: ai lo phần nào
Ban quý tế và các vị cao niên. Lo phần lễ: chuẩn bị lễ vật, đọc văn tế, điều hành các nghi thức. Đây là phần trang nghiêm, người ngoài không tự ý chen vào.
Các bà, các chị lo bếp. Nấu cỗ cúng và cỗ đãi khách. Từ hôm trước đã có người đi chợ, sơ chế rau, làm gà, nấu xôi, làm bánh. Bếp đình mùa cúng là nơi đông và vui nhất.
Thanh niên lo dựng rạp, kê bàn ghế. Kéo bạt, giăng đèn, khiêng bàn ghế, giữ xe, xếp chỗ ngồi. Sau lễ lại là những người tháo dỡ, dọn sân.
Người lo tiếp khách và sổ góp. Ghi tên người góp tiền, góp gạo, góp lễ; mời khách vào ngồi; đọc tên người góp nếu đình có lệ đó.
Nhà có xe, có đồ dùng. Cho mượn nồi lớn, xe chở đồ, loa, bàn ghế. Ở xóm quê, đồ dùng cho đám lớn thường gom từ nhiều nhà.
Góp cho mùa cúng: tiền, gạo, công và lễ
Kinh phí cúng đình phần lớn từ dân góp. Có nhà góp tiền, có nhà góp gạo, nếp, trái cây, có nhà góp con heo, con gà, có nhà không dư dả thì góp công. Mức góp tuỳ tâm, không ai bắt buộc; nhà khá giả, con cháu làm ăn xa thường góp nhiều hơn. Nhiều đình có lệ ghi sổ và công khai số đã thu, đã chi sau lễ.
Người ở trọ lâu năm, người mới mua nhà trong xóm cũng có thể góp nếu muốn. Cách làm là đến đình vào mấy ngày chuẩn bị, gặp người giữ sổ, nói tên và nơi ở. Không cần nhiều, quan trọng là có mặt. Nếu không tiện góp tiền, phụ một buổi dọn sân, kê ghế cũng được đón nhận vui vẻ.
Điều nên tránh là góp kèm điều kiện, đòi được ngồi chỗ này chỗ kia, hoặc đem chuyện làm ăn vào đình. Ở xóm quê, mùa cúng là dịp mọi người ngang nhau trước việc chung của làng.
Xưởng và doanh nghiệp đóng trên đất làng đôi khi cũng được mời góp. Có nơi góp tiền, có nơi cho mượn xe tải chở bàn ghế, có nơi cho công nhân nghỉ nửa buổi để phụ dựng rạp. Đây là cách làm quen giữa xưởng và xóm, nhất là ở những khu mà xưởng cạnh nhà dân hay bị phàn nàn vì tiếng ồn, bụi. Ban quý tế thường ghi tên đơn vị góp như mọi nhà khác, không phân biệt.
Nhịp mấy ngày quanh lễ cúng, nhìn từ trong xóm
Mỗi đình có lệ riêng, số ngày dài ngắn khác nhau. Dưới đây là nhịp thường gặp ở các đình làng Nam Bộ ven đô, nhìn từ góc người phụ việc.
- Vài ngày trước: họp ban quý tế, phân việc, thông báo cho xóm; thanh niên phát quang, quét dọn sân đình, lau chùi đồ thờ dưới sự hướng dẫn của người giữ đình.
- Hôm trước lễ: dựng rạp, giăng đèn, kê bàn; bếp bắt đầu sơ chế; người đi chợ mua đồ tươi; người góp lễ mang đến.
- Đêm trước và sáng ngày chính: các nghi thức do ban quý tế thực hiện; người trong xóm giữ trật tự, giữ xe, không làm ồn khu chánh điện.
- Ngày chính: đãi cỗ cho khách và dân làng theo nhiều đợt; thanh niên bưng bê, các chị lo bếp, người tiếp khách mời ngồi.
- Nếu đình có hát bội hoặc văn nghệ: bố trí chỗ ngồi xem, giữ lối đi, trông trẻ nhỏ.
- Sau lễ: dọn rác, rửa nồi niêu, trả đồ mượn, tháo rạp; ban quý tế tổng kết thu chi.
Phần mệt nhất thường là ngày dọn dẹp sau lễ, khi khách đã về. Người tới phụ hôm đó thường được nhớ lâu hơn người chỉ tới ăn cỗ.
Phép lịch sự khi đi xem hoặc phụ việc
Ăn mặc kín đáo, gọn gàng. Vào sân đình đi nhẹ, nói nhỏ, không chạy nhảy hay để trẻ con leo trèo lên bệ thờ. Không tự ý chụp ảnh cận cảnh nghi lễ khi chưa hỏi; nhiều đình cho phép chụp nhưng mong khách giữ khoảng cách và không dùng đèn chớp vào mặt người hành lễ.
Khi được mời ăn cỗ, ngồi theo chỗ người tiếp khách xếp. Ăn xong không vội đứng dậy bỏ đi ngay khi bàn còn người lớn tuổi. Nếu uống bia rượu, giữ chừng mực; mùa cúng đình không phải buổi nhậu.
Người theo tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào vẫn có thể đến xem, phụ việc như một sinh hoạt văn hoá của làng. Không ai bắt khách phải thắp nhang hay vái lạy. Tôn trọng là đủ.
Xe cộ là chỗ hay sơ suất nhất. Sân đình mùa cúng chật, đường vào đình ở xóm phía trong thường hẹp. Gửi xe đúng chỗ thanh niên chỉ, không chạy xe vào sân, không đậu chắn cổng nhà dân hai bên. Nếu đi ô tô, nên để xe ngoài trục đường lớn rồi đi bộ vào; một chiếc ô tô kẹt trong hẻm làng ngày lễ là đủ làm cả xóm khổ.
Bếp đình: nơi xóm làm việc chung nhiều nhất
Ai từng phụ bếp đình mùa cúng đều nhớ cảnh: mấy chục người, phần lớn là phụ nữ trong xóm, ngồi quanh những mâm nhôm lớn, người nhặt rau, người làm gà, người gói bánh, người canh nồi xôi trên bếp củi. Bếp thường dựng tạm ở một góc sân hoặc nhà sau của đình, nồi lớn đặt trên bếp kiềng, khói bay mù từ sáng sớm.
Phân việc trong bếp đình không cần giấy tờ. Bà nào nấu giỏi món gì thì lo món đó năm này qua năm khác; người trẻ phụ việc tay chân, học dần. Thực đơn mâm cỗ thường giữ theo lệ của đình, ít thay đổi; món mặn, món canh, món xào, xôi, chè đều nấu theo khẩu vị Nam Bộ quen thuộc. Ai đến phụ cũng được ăn chung một bữa ngay tại bếp, trước khi khách đến.
Bếp đình cũng là nơi chuyện xóm được kể nhiều nhất: nhà ai sắp cưới con, nhà ai mới bán đất, ai đi làm ăn xa mới về. Người mới về xóm nếu muốn quen nhanh, xin vào phụ bếp một buổi là cách hiệu quả hơn mọi lời giới thiệu. Chỉ cần nhớ hỏi người lớn trước khi làm, rửa tay sạch, không tự ý nêm nếm món cúng và giữ gọn khu bếp vì lửa, nồi nước sôi luôn ở gần.
Mùa cúng đình và chuyện giữ xóm
Ở một xã ven đô đang đổi nhanh như Xuân Thới Sơn, mùa cúng đình là một trong ít dịp kéo người gốc đi xa trở về, kéo các thế hệ ngồi chung một mâm. Người lớn tuổi lo nhất là chuyện người trẻ không còn ở lại giữ đình. Nhiều đình đã phải nhờ thêm thanh niên từ các nhà mới về ở, kể cả con của người nhập cư, phụ dựng rạp, bưng bê.
Một số đình được nhà nước công nhận là di tích hoặc được trùng tu, có người coi sóc thường xuyên. Nhiều đình nhỏ hơn thì sống nhờ đúng sức của xóm: mỗi năm góp lại, sửa mái, quét vôi, thay ngói. Mùa cúng vì vậy cũng là lúc xóm bàn chuyện sửa đình, chuyện giữ đất đình trước sức ép đô thị hoá.
Với người mới về, góp mặt một mùa cúng đình là cách nhanh nhất để từ người lạ thành người trong xóm. Không cần hiểu hết nghi lễ, chỉ cần có mặt và làm được một việc nhỏ.
Người đi xa về và người trẻ trong mùa cúng
Mùa cúng đình là lúc những người quê ở đây đi làm ăn ở nơi khác trở về đông nhất sau Tết. Có người về góp tiền, góp lễ; có người về chỉ để ngồi lại với bạn cũ trong sân đình, nhìn lại mái ngói, cây cổ thụ, cái giếng mà hồi nhỏ mình chạy chơi. Nhiều đình có lệ đọc tên người góp, kể cả người ở xa, như một cách giữ sợi dây với làng.
Chuyện người trẻ là nỗi lo chung. Con cháu các nhà gốc đi học, đi làm cả ngày, ít ai còn thời gian ở đình nhiều ngày như cha ông. Một số đình đã đổi cách làm: rút gọn thời gian chuẩn bị, dồn việc nặng vào cuối tuần, lập nhóm nhắn tin để gọi thanh niên khi cần. Có nơi mời đoàn thanh niên của ấp, học sinh lớn trong xóm tới phụ, coi như một buổi sinh hoạt.
Với người trẻ, phụ việc ở đình không chỉ là bổn phận. Đó là lúc học được cách làm việc với người lớn tuổi, cách tổ chức một việc đông người, và nghe kể chuyện làng mà sách vở không có. Nhiều người lớn lên rồi đi xa vẫn nhớ nhất mùa cúng đình, chứ không phải những buổi lễ lớn ở nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đình gần nhà cúng vào ngày nào?
Ngày cúng mỗi đình theo lệ riêng, thường tính theo âm lịch. Cách chắc nhất là hỏi người giữ đình, ban quý tế, tổ trưởng hoặc người lớn tuổi trong xóm. Gần ngày cúng, đình thường có thông báo dán ở cổng và tin nhắn trong nhóm của ấp.
Người ở trọ có được vào phụ việc ở đình không?
Được, và thường được đón nhận vui vẻ. Nên đến gặp người lo việc chung ở đình, hỏi cần giúp gì. Thanh niên phụ dựng rạp, bưng bê, giữ xe; phụ nữ phụ bếp. Làm theo sự phân công, không tự ý đụng vào đồ thờ.
Có bắt buộc phải góp tiền khi đi ăn cỗ đình không?
Không bắt buộc. Việc góp tuỳ tâm và tuỳ hoàn cảnh. Nhiều người góp trước ngày lễ, ghi tên vào sổ. Khách đi xem lần đầu không góp cũng không sao; nếu muốn góp, gặp người giữ sổ ở đình.
Đưa trẻ nhỏ đi xem lễ đình cần chú ý gì?
Giữ trẻ trong tầm mắt, không để leo bệ thờ hay chạm đồ thờ, tránh khu bếp đang nấu nướng với nồi lớn và lửa. Nếu có hát bội hay văn nghệ buổi tối, cho trẻ ngồi chỗ dễ ra vào, mang theo nước và áo khoác mỏng.
Đình làng trong xã có mở cửa cho khách ngày thường không?
Tuỳ đình. Một số đình mở cửa ban ngày, có người trông coi; nhiều đình nhỏ chỉ mở vào ngày rằm, mùng một hoặc dịp lễ. Muốn tham quan ngày thường, nên hỏi người giữ đình trước và đi vào giờ hành chính.
Sau sáp nhập xã, đình có đổi ban quý tế hay ngày cúng không?
Việc sáp nhập đơn vị hành chính không tự động thay đổi ban quý tế hay ngày cúng. Đình vẫn do cộng đồng làng giữ theo lệ cũ. Những thay đổi nếu có do chính ban quý tế và cộng đồng quyết định.
