Ở Xuân Thới Sơn, đám giỗ ông bà, cha mẹ vẫn là dịp lớn nhất trong năm của nhiều gia đình gốc: con cháu đi làm ăn ở quận khác, tỉnh khác tụ về, dựng rạp trong sân hoặc ra tới hẻm, mời họ hàng và hàng xóm. Cái khác so với vài chục năm trước là xóm nay có thêm dãy trọ, hẻm chật hơn, xe nhiều hơn, và nhiều nhà chọn đặt nấu thay vì tự nấu.
Bài này không đi lại các bước nghi lễ cúng giỗ, vốn giống nhau trong cả vùng Nam Bộ. Bài nói chuyện tổ chức một đám giỗ trong xóm ven đô hôm nay: chuẩn bị ra sao, mời ai, dựng rạp lấn hẻm thì nói với hàng xóm thế nào, và khách đến dự nên cư xử sao cho phải phép.
Vì sao đám giỗ còn giữ vai trò lớn
Với nhiều gia đình ở đây, đám giỗ là dịp duy nhất trong năm cả nhà đông đủ. Người con làm ở Bình Dương cũ, người cháu học ở trung tâm thành phố, người em lấy chồng xuống miền Tây, ai cũng sắp xếp về. Tết có thể mỗi người kẹt một nơi, nhưng ngày giỗ ông bà thì ít ai vắng.
Đám giỗ cũng là lúc chia việc nhà và chuyện đất đai được bàn. Ở xã ven đô có đất vườn, nhiều quyết định như chia đất cho con, xây thêm nhà, bán một phần đất, cho thuê làm trọ thường được nói ra ngay bên mâm giỗ, khi đủ anh em. Người ngoài không cần biết chi tiết, nhưng nên hiểu vì sao có đám giỗ kéo dài tới tối.
Ở nhiều nhà, ngày giỗ còn là ngày con cháu dọn dẹp nhà thờ họ, sửa lại mộ phần nếu mộ còn trong đất vườn, kiểm lại bàn thờ. Ở vùng ven đô, mộ trong vườn nhà là chuyện còn khá phổ biến ở các gia đình gốc, và cũng là chuyện phải tính khi đất vườn được chia, bán hay nằm trong quy hoạch.
Với hàng xóm, đám giỗ là chỗ giữ tình làng nghĩa xóm. Mời hàng xóm ăn giỗ, rồi khi nhà hàng xóm có giỗ lại được mời. Vòng mời qua lại đó là sợi dây giữ xóm, kể cả khi xóm đã thêm nhiều người lạ.
Chuẩn bị một đám giỗ trong xóm ven đô
Mỗi nhà có nếp riêng. Dưới đây là trình tự chuẩn bị phổ biến của các nhà gốc ở vùng Hóc Môn cũ, viết theo góc tổ chức và quan hệ với xóm.
- Chốt ngày (thường theo âm lịch, có nhà làm sớm một hai ngày cho con cháu tiện về cuối tuần) và báo cho anh chị em, họ hàng.
- Ước lượng số khách để quyết định tự nấu hay đặt người nấu đám, có cần dựng rạp hay không.
- Nếu dựng rạp ra hẻm, báo trước cho các nhà hai bên và tổ trưởng; chừa lối cho xe máy, xe cứu thương đi qua.
- Đi chợ, sơ chế từ hôm trước; ở nhà đông người thì chia việc cho các chị em, con dâu, cháu gái.
- Mượn hoặc thuê bàn ghế, nồi lớn, tủ đá; ở xóm quê đồ thường gom từ nhiều nhà quen.
- Sáng ngày giỗ: cúng ông bà trước, rồi mới mời khách ngồi mâm.
- Dọn dẹp xong trong ngày, trả hẻm sạch, trả đồ mượn, cảm ơn hàng xóm đã chịu ồn.
Bước báo trước cho hàng xóm là bước hay bị quên nhất, mà lại tránh được nhiều phiền lòng. Ở hẻm có dãy trọ, người làm ca đêm cần biết trước để sắp xếp chỗ ngủ.
Tự nấu hay đặt người nấu đám
Hai cách đều phổ biến ở Xuân Thới Sơn. Chọn cách nào tuỳ số khách, sức người trong nhà và chuyện giữ không khí đám giỗ.
| Tiêu chí | Tự nấu trong nhà | Đặt người nấu đám |
|---|---|---|
| Không khí | Đông vui, chị em cùng làm, con cháu học nấu | Gọn, ít mệt, nhưng bớt phần sum họp ở bếp |
| Công sức | Rất mệt với đám đông khách | Nhẹ cho người nhà |
| Món ăn | Theo khẩu vị nhà, món riêng của mẹ, của bà | Theo thực đơn chung của người nấu |
| Chi phí | Tuỳ chợ, khó tính trước | Thoả thuận trước theo mâm |
| An toàn thực phẩm | Tự kiểm soát nguồn đồ | Cần chọn người quen, hỏi kỹ cách bảo quản |
Nhiều nhà chọn cách kết hợp: món cúng tự nấu theo nếp nhà, phần đãi khách đông thì đặt người nấu đám. Cách này giữ được phần hồn của đám giỗ mà không vắt kiệt sức người nhà.
Dù chọn cách nào, nên tính kỹ chuyện để thức ăn: trời ven đô nóng, rạp tôn hầm, món gỏi, món nguội để từ sáng tới chiều dễ hỏng. Nấu vừa đủ, chia thức ăn mang về cho khách ngay trong ngày tốt hơn để dư rồi ăn lại hôm sau.
Mời ai, mời thế nào
Khách mời của một đám giỗ ở xóm quê thường gồm họ hàng nội ngoại, bạn bè của con cháu, hàng xóm thân và những người hay qua lại giúp đỡ trong năm. Ở hẻm có dãy trọ, nhiều nhà mời luôn chủ trọ và người thuê lâu năm. Người mới dọn về được mời là dấu hiệu được xóm đón nhận.
Cách mời vẫn ưu tiên nói trực tiếp: con cháu đi từng nhà, mời người lớn tuổi bằng lời. Với người ở xa, gọi điện hay nhắn tin là đủ. Mời bằng tin nhắn chung trong nhóm điện thoại thì nên kèm một câu mời riêng với người lớn tuổi, vì nhiều cụ coi lời mời trực tiếp mới là mời thật.
Một chuyện nhỏ hay bị bỏ sót là mời người đã giúp nhà mình trong năm: người lái xe chở mẹ đi viện lúc nửa đêm, người hàng xóm trông nhà khi cả nhà về quê, cô giáo của đứa cháu nhỏ. Ở xóm quê, đám giỗ là dịp trả ơn kín đáo mà ai cũng hiểu.
Khách được mời có thể mang chút quà: trái cây, bánh, hộp trà, hoặc phong bì nhỏ tuỳ nơi tuỳ quan hệ. Không có mức quy định. Đến thắp nén nhang trước bàn thờ, chào chủ nhà, rồi mới ngồi mâm.
Giữ hẻm, giữ xóm khi làm đám
Hẻm ở Xuân Thới Sơn phần lớn là hẻm bê tông hẹp, có khi chỉ đủ hai xe máy tránh nhau. Một đám giỗ dựng rạp chắn ngang là chặn luôn đường đi của cả xóm. Cách lịch sự là chừa một lối đi, đặt người đứng nhắc khách đậu xe gọn, không để xe tràn ra trục đường lớn.
Loa và nhạc là chuyện khác cần cân nhắc. Đám giỗ không phải đám cưới, nên giữ âm lượng vừa phải; nếu có hát karaoke sau bữa, nên kết thúc trước giờ khuya. Ở hẻm có người làm ca đêm, đám kéo dài tới khuya với loa lớn là nguồn phàn nàn quen thuộc trong họp tổ.
Rác sau đám là chuyện cuối cùng mà xóm nhớ. Gom rác vào bao, buộc kín, để đúng giờ xe gom hoặc tự chở đi. Không đổ nước rửa nồi, thức ăn thừa xuống mương chung. Một đám giỗ dọn sạch trong ngày là đám giỗ được hàng xóm vui lòng.
Nếu nhà có người già yếu hoặc trẻ sơ sinh ở hai bên, nên sang hỏi trước để bố trí loa, bếp nấu, khói than tránh hướng nhà họ. Những sự tế nhị ấy không ai đòi, nhưng người được nghĩ tới sẽ nhớ.
Mâm giỗ ở nhà vườn ven đô có gì
Mâm giỗ ở vùng này mang nét Nam Bộ quen thuộc, không có món nào riêng đến mức gọi là đặc sản của xã. Thường có một món gà (luộc, xé phay hoặc kho gừng), một món thịt kho hoặc thịt luộc cuốn bánh tráng rau vườn, một món gỏi trộn từ rau và củ theo mùa, một nồi canh (khổ qua nhồi thịt, canh chua, canh bí), xôi hoặc bánh, chè và trái cây. Nhà có ao thì có cá, nhà có người làm vườn rau thì rau trên mâm là rau nhà trồng.
Cái đáng nói là cách bày và cách ăn theo thứ bậc. Mâm cúng dọn lên bàn thờ trước, chờ tàn nhang mới hạ xuống. Mâm đầu tiên dành cho người lớn tuổi trong họ, sau mới tới mâm của con cháu, hàng xóm. Đàn ông thường ngồi một chỗ, uống chút rượu; phụ nữ lo bếp, ăn sau, nhưng ở nhiều nhà trẻ hơn, chuyện chia mâm đã thoải mái hơn trước.
Ở nhà có con cháu đi làm thành phố, mâm giỗ đôi khi thêm món "lạ": lẩu, đồ nướng, món mua sẵn. Người già có khi không quen, nhưng phần lớn chấp nhận vì đó là cách để con cháu góp phần. Món cúng thì nhiều nhà vẫn giữ đúng những món người đã khuất lúc sống thích ăn, coi như một cách nhớ.
Đi ăn giỗ: phép lịch sự của khách
Khách đến đám giỗ ở xóm quê nên đến gần giờ cúng hoặc ngay sau đó, đừng đến quá sớm khi nhà còn bày biện, cũng đừng đến khi mâm đã tàn. Vào nhà, chào chủ nhà và người lớn tuổi, thắp một nén nhang trước bàn thờ nếu chủ nhà mời, rồi ngồi theo chỗ được xếp. Ăn mặc gọn, không cần quá trang trọng nhưng tránh quần đùi, áo ba lỗ.
Trong bữa, mời người lớn tuổi trước khi ăn. Uống rượu bia vừa phải, không ép người khác uống, nhất là người còn phải chạy xe về. Ở vùng ven đô, đường từ nhà ra lộ lớn tối và có xe tải, nên nếu đã uống thì nhờ người chở hoặc gọi xe. Không nói chuyện chính trị, chuyện tranh chấp đất đai của nhà người khác tại mâm.
Khi về, chào chủ nhà và cảm ơn. Nếu là hàng xóm thân, ở lại phụ dọn vài phút được đánh giá rất cao. Lần sau nhà mình có việc, nhớ mời lại. Vòng mời qua mời lại đó chính là cách xóm quê duy trì quan hệ, không cần hợp đồng hay lời hứa nào.
Đám giỗ thay đổi theo xóm
Vài chục năm trước, đám giỗ ở vùng này nấu từ sản vật nhà: gà vườn, cá ao, rau trong liếp, xôi gói lá chuối. Nay nhiều nhà đi chợ mua gần hết, có nhà đặt cả mâm. Món vẫn là món Nam Bộ quen thuộc, nhưng nguồn đồ đã đổi.
Giờ giấc cũng đổi theo lịch làm việc của con cháu. Ngày trước, giỗ rơi vào ngày thường thì cả xóm vẫn nghỉ làm để dự; nay nhiều nhà "làm giỗ trước" vào chủ nhật gần nhất để người làm công ty, làm xưởng về được, còn đúng ngày thì chỉ thắp nhang cúng đơn giản trong nhà.
Số khách cũng đổi. Con cháu ít hơn mỗi đời, nhưng bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm mới nhiều hơn. Có nhà giảm quy mô, chỉ làm trong nội tộc; có nhà giữ đám lớn như cũ để giữ lệ. Không có cách nào đúng hơn cách nào; quan trọng là ngày giỗ vẫn là ngày nhớ người đã khuất và kéo người còn sống lại gần nhau.
Với người mới về xóm, nhận lời mời ăn giỗ và có mặt đúng giờ là cách đơn giản để bắt đầu một mối quan hệ hàng xóm tốt. Lần sau nhà mình có việc, chính những người đó sẽ sang phụ.
Câu hỏi thường gặp
Được mời ăn giỗ hàng xóm lần đầu thì mang gì?
Mang chút quà nhỏ như trái cây, bánh hoặc hộp trà là đủ; có nơi người ta đưa phong bì nhỏ, tuỳ quan hệ. Quan trọng hơn là đến đúng giờ, thắp nhang trước bàn thờ, chào người lớn tuổi rồi mới ngồi vào mâm.
Dựng rạp đám giỗ ra hẻm có cần xin phép không?
Với việc ngắn ngày trong hẻm, thường chỉ cần báo tổ trưởng và các nhà hai bên, chừa lối đi. Nếu lấn ra đường lớn hoặc kéo dài nhiều ngày thì nên hỏi ấp, xã về quy định hiện hành để tránh vi phạm trật tự đô thị và an toàn giao thông.
Người ở trọ được mời ăn giỗ có nên đi không?
Nên đi nếu sắp xếp được. Lời mời cho thấy chủ nhà coi mình là hàng xóm. Đến chào, ngồi một lúc, ăn uống vừa phải rồi cảm ơn ra về là đủ. Nếu không đi được, sang báo lời xin lỗi trước một ngày.
Làm đám giỗ đông khách có nên đặt người nấu không?
Với vài chục khách trở lên, đặt người nấu đám giúp nhà đỡ mệt. Nên chọn người được hàng xóm giới thiệu, hỏi rõ món, số mâm, cách bảo quản thức ăn và ai dọn dẹp. Phần đồ cúng có thể vẫn tự nấu theo nếp nhà.
Có cần mời cả dãy trọ cạnh nhà không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà mời chủ trọ và người thuê đã quen, ở lâu. Nếu không mời, nên báo trước một câu rằng nhà có đám, có thể ồn và chật hẻm trong ngày, để mọi người thông cảm.
Đám giỗ có nên mở karaoke không?
Tuỳ nhà, nhưng ở xóm đông dãy trọ nên tiết chế: âm lượng vừa, kết thúc sớm, tránh giờ trưa và sau mười giờ tối. Nhiều người làm ca đêm ngủ ban ngày, tiếng loa lớn dễ thành chuyện bất hoà trong xóm.
