Tết ở Xuân Thới Sơn diễn ra theo hai nhịp ngược nhau: phần lớn người lao động ở trọ về quê từ khoảng hai mươi tháng Chạp, dãy trọ khoá cửa, quán xá đóng; trong khi các nhà gốc đông con cháu về, cúng ông bà, đi viếng đình, chúc Tết hàng xóm. Xóm vắng ở phía ven lộ nhưng đông ở phía trong, đường lớn bớt xe tải, cả xã chậm lại vài tuần.
Bài này viết cho ba nhóm người: người ở trọ không về quê được, chủ trọ và nhà gốc cần lo an ninh, và người mới về xã muốn biết Tết ở đây diễn ra thế nào. Các chi tiết là nếp chung của xóm quê Nam Bộ ven đô, không nêu lịch cụ thể của đình, chùa hay chợ nào; muốn biết lịch, hỏi trực tiếp người trong xóm.
Những ngày trước Tết: xóm trọ rút dần
Khoảng giữa tháng Chạp, các xưởng, công ty bắt đầu chốt lịch nghỉ. Người lao động tính ngày về, mua vé xe, gom quà. Những ngày cuối năm, đầu hẻm có cảnh quen: túi xách, thùng các tông, xe máy chở đồ ra bến xe hoặc ra điểm đón xe khách. Người ở miền Tây có khi chạy xe máy về luôn theo các đường hướng tây nam; người miền Trung, miền Bắc thì đi xe khách, tàu hoặc máy bay.
Chủ trọ lúc này bận: thu tiền phòng tháng cuối, dặn người thuê khoá cửa, ngắt điện, mang đồ có giá trị theo. Nhiều chủ trọ cho người thuê gửi xe máy, đồ đạc lớn ở khu có người trông. Có chủ trọ miễn hoặc giảm tiền phòng tháng Tết cho người ở lâu năm, như một cách giữ chân.
Với chủ trọ, khoảng thời gian này cũng là lúc tính sổ năm: phòng nào sắp trả, phòng nào hư hỏng cần sửa, người thuê nào nợ tiền. Nhiều người tranh thủ mấy tuần dãy trọ vắng để sơn lại, sửa điện, thông cống, chuẩn bị cho đợt người thuê mới sau Tết.
Quán ăn, tiệm tạp hoá phục vụ công nhân cũng đóng dần, có quán đóng từ trước ông Táo vì chủ quán cũng là người tỉnh khác. Xóm ven lộ những ngày ấy vắng tới mức người gốc nói đùa là "trả lại xóm như hồi chưa có xưởng".
Xưởng và cụm sản xuất trong xã cũng chậm lại. Một số đơn vị cho nghỉ dài, một số chỉ giữ người trực bảo vệ, trực máy. Xe tải ra vào ít dần, đường lớn bớt bụi. Đây là khoảng thời gian hiếm hoi trong năm người ở hai bên trục đường được hưởng không khí yên tĩnh.
Nhà gốc: dọn nhà, cúng ông bà, đón con cháu
Trong khi đó, các nhà gốc bước vào mùa bận nhất năm. Dọn nhà, lau bàn thờ, sơn lại cổng, dọn mộ trong vườn nếu có, mua mai, mua cúc vạn thọ, gói bánh tét, làm dưa kiệu, kho thịt. Ở vùng có làm vườn kiểng, nhiều nhà bận thêm chuyện chăm, bán mai, cây cảnh cho mùa Tết, có khi tới tận chiều ba mươi.
Con cháu đi làm ở quận khác, tỉnh khác về, có nhà đông tới mấy chục người. Tối ba mươi, nhiều nhà cúng rước ông bà, sum họp ăn cơm. Sáng mùng một, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, nhận lì xì; rồi đi chúc Tết họ hàng, hàng xóm thân. Mấy ngày đầu năm, xóm phía trong đông người qua lại, tiếng cười nói, tiếng nhạc xuân từ các nhà.
Đi viếng đình, viếng chùa đầu năm cũng là thói quen của nhiều gia đình. Người lớn dẫn con cháu đến đình làng mình thắp nhang, gặp lại người quen. Với người đi làm xa, đây là lúc gặp lại bạn cũ, thầy cô cũ, và thấy rõ nhất xóm mình đã đổi ra sao trong năm qua.
Ở nhà có người mất trong năm, Tết lặng hơn: không chưng mai rực rỡ, không đi chúc Tết rộn ràng, hàng xóm chỉ ghé thắp nhang. Đó là nếp tôn trọng mà người mới về xóm nên biết để khỏi vô tình sang chúc Tết ồn ào.
Hai bức tranh Tết trong cùng một xã
Mô tả dưới đây là nếp chung, không phải thống kê; mỗi xóm mỗi khác.
| Thời điểm | Xóm trọ ven lộ | Xóm nhà gốc phía trong |
|---|---|---|
| Giữa tháng Chạp | Bắt đầu thưa người, chủ trọ dặn dò | Dọn nhà, chuẩn bị bánh trái |
| Hai mươi ba tháng Chạp | Phần lớn đã về quê, quán đóng | Cúng ông Táo, mua mai, cúc |
| Ba mươi, mùng một | Rất vắng, chỉ còn vài phòng sáng đèn | Đông con cháu, cúng ông bà, chúc Tết |
| Mùng hai đến mùng năm | Vắng, một số người đi chơi gần | Đi thăm họ hàng, viếng đình chùa |
| Sau rằm tháng Giêng | Người lao động trở lại, có người mới đến | Trở về nhịp thường, con cháu đi làm lại |
Sau Tết là lúc dãy trọ thay người nhiều nhất trong năm: có người ở lại quê, có người chuyển xưởng, có người mới lên. Chủ trọ và tổ trưởng vì vậy bận rộn với chuyện khai báo cư trú ngay tháng Giêng.
Người ở lại ăn Tết trong phòng trọ nên chuẩn bị gì
Không phải ai cũng về quê được: người làm ca trực Tết, người tiết kiệm tiền xe, người không còn gia đình ở quê. Mấy điều sau giúp những ngày Tết bớt khó khăn.
- Mua sẵn gạo, mì, đồ khô, trứng, nước uống đủ cho năm sáu ngày đầu năm vì nhiều quán và tiệm tạp hoá gần trọ đóng cửa.
- Hỏi chủ trọ ai còn ở lại trong dãy, ai có thể liên lạc khi có chuyện; lưu số tổ trưởng và công an xã.
- Biết trạm y tế, bệnh viện gần nhất còn trực trong dịp Tết.
- Khoá cửa cẩn thận khi ra ngoài, nhất là những phòng xung quanh đã vắng người.
- Rủ vài người ở lại cùng dãy nấu chung một bữa cơm tất niên, một bữa sáng mùng một.
- Nếu được nhà chủ hay hàng xóm gốc mời sang, nhận lời, mang chút quà nhỏ; đó là cách Tết xa quê đỡ lạnh nhất.
- Gọi điện, gọi video về quê vào giờ cúng giao thừa để cảm giác gần nhà hơn.
An ninh và an toàn trong những ngày xóm vắng
Dãy trọ vắng là điều kiện thuận lợi cho trộm. Chủ trọ nên khoá cổng, bật đèn lối đi suốt đêm, nhờ người tin cậy trông chừng, hoặc ở lại nếu được. Người thuê đã về quê nên mang theo đồ giá trị, ngắt cầu dao phòng, khoá van bình gas.
Mùa khô ngày Tết cũng là mùa dễ cháy: nhang đèn trên bàn thờ, nến, dây đèn trang trí cắm cả đêm, bếp than nướng thịt ngày Tết. Ở nhà gốc, nên tắt đèn trang trí khi đi ngủ, không để nhang cháy khi không có người. Ở xóm có vườn khô, ruộng cỏ, đốt rác, đốt cỏ những ngày gió dễ lan.
Trên đường lớn, giao thông những ngày cận Tết đông người chở hàng, chở mai, uống rượu chúc Tết rồi lái xe. Những ngày đầu năm, xe tải ít nhưng xe máy chạy nhanh hơn vì đường thoáng. Người lớn trong nhà nên nhắc con cháu đã uống thì không cầm lái.
Pháo là chuyện cần nhắc riêng. Pháo nổ bị cấm theo quy định; trẻ con trong xóm đôi khi vẫn nghịch pháo tự chế hoặc pháo mua trôi nổi, gây bỏng, mất ngón tay mỗi mùa Tết ở nhiều nơi. Cha mẹ nên để ý con, nhất là những ngày con cháu từ nhiều nơi tụ về, trẻ lớn rủ trẻ nhỏ đi chơi riêng.
Chúc Tết hàng xóm: nếp nhỏ giữ xóm
Ở xóm quê ven đô, chúc Tết hàng xóm vẫn là nếp còn giữ. Sáng mùng một, mùng hai, người lớn trong nhà sang nhà bên cạnh, mang theo bánh mứt hoặc chỉ một lời chúc, uống ly trà rồi về. Trẻ con được lì xì vài tờ tiền mới. Nhà nào trong năm có tang thì hàng xóm tránh sang chúc Tết rộn ràng, chỉ ghé thăm hỏi nhẹ nhàng.
Người ở trọ ở lại có thể sang chúc Tết chủ trọ và hàng xóm gốc sát vách. Không cần quà đắt, một hộp bánh nhỏ, một câu chúc sức khoẻ là đủ. Với nhiều người gốc, thấy người trọ ở lại sang chúc Tết là một chi tiết làm họ nhìn dãy trọ khác đi.
Ngược lại, người gốc mời người trọ ở lại sang ăn bữa cơm đầu năm là cử chỉ được nhớ rất lâu. Nhiều người công nhân kể lại, sau mấy năm trọ, đó là lý do họ coi xóm này là nơi muốn ở lâu, thay vì chỉ là chỗ ngủ gần xưởng.
Sau Tết: xóm trở lại nhịp thường
Từ mùng sáu, mùng tám, xưởng mở cửa lại, người lao động lục tục trở lên. Xe khách đổ người xuống các điểm dọc trục đường lớn, xe máy chở đồ từ quê lên: gạo, mắm, bánh tét, rau củ. Dãy trọ sáng đèn trở lại, quán ăn mở cửa dần. Có những phòng không ai quay về, chủ trọ dán giấy cho thuê.
Đây là thời điểm nhiều người mới đến tìm phòng, tìm việc. Người mới nên tránh đặt cọc vội cho phòng chưa xem tận nơi, nên hỏi kỹ chủ trọ về điện, nước, chỗ để xe, và làm tạm trú sớm. Với chủ trọ, đầu năm là lúc cập nhật danh sách người thuê với công an xã.
Các nhà gốc thì xếp lại bàn thờ, cất mâm ngũ quả, chuẩn bị cho mùa cúng đình đầu năm ở những đình có lệ cúng tháng Giêng, tháng Hai. Vòng một năm của xóm lại bắt đầu.
Chợ Tết trong xã và chuyện mua sắm cuối năm
Những ngày cuối tháng Chạp, chợ trong xã và các sạp ven đường đông hơn hẳn. Hàng bán Tết bày ra: dưa hấu, bánh mứt, lá dong, lá chuối, nếp, đậu xanh, thịt heo, củ kiệu, hoa cúc, vạn thọ. Ở vùng có làm hoa kiểng, mai, cúc, cây cảnh được chở ra bán ven các trục đường, có khi do chính nhà vườn trong xã bày bán.
Người gốc đi chợ Tết theo nếp: mua đồ cúng ông Táo, đồ làm bánh tét, đồ kho thịt, đồ chưng mâm ngũ quả. Người ở trọ chuẩn bị về quê thì mua quà mang về: bánh kẹo, trái cây, đôi khi là đặc sản của thành phố cho người ở quê. Người ở lại thì mua dự trữ cho những ngày quán đóng cửa.
Giá cả những ngày sát Tết thường nhích lên, hàng tươi khan dần từ hai mươi tám, hai mươi chín. Kinh nghiệm của người trong xóm là mua đồ khô, đồ để lâu từ sớm, chỉ để lại rau, thịt, hoa mua sát ngày. Và giữ ví, điện thoại cẩn thận khi chợ đông, vì đây cũng là lúc dễ bị móc túi, giật đồ nhất trong năm.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Xuân Thới Sơn quán ăn có mở không?
Nhiều quán phục vụ công nhân đóng cửa từ trước ông Táo đến sau mùng năm hoặc lâu hơn, vì chủ quán cũng về quê. Một số quán, tiệm tạp hoá của người gốc vẫn mở, nhất là trên trục đường lớn. Người ở lại nên chuẩn bị đồ ăn khô cho mấy ngày đầu năm.
Chủ trọ có giảm tiền phòng tháng Tết không?
Tuỳ thoả thuận và tuỳ chủ trọ. Một số chủ trọ giảm hoặc miễn tiền phòng cho người ở lâu năm về quê ăn Tết, một số không. Nên hỏi trước khi về quê và thống nhất chuyện giữ phòng, gửi đồ để tránh hiểu lầm khi trở lên.
Ở lại ăn Tết một mình trong phòng trọ có an toàn không?
An toàn nếu chuẩn bị: khoá cửa kỹ, biết số chủ trọ và công an xã, biết cơ sở y tế trực Tết gần nhất, có đủ đồ ăn. Nên rủ người ở lại cùng dãy liên lạc với nhau, báo nhau khi ra ngoài lâu.
Tết có nên đi viếng đình trong xã không?
Nếu muốn tìm hiểu văn hoá làng, đầu năm là dịp tốt. Đi vào ban ngày, ăn mặc gọn gàng, giữ trật tự. Nhiều đình mở cửa mấy ngày đầu năm cho người dân đến thắp nhang. Có thể hỏi người trong xóm giờ mở cửa trước khi đi.
Dịp Tết cần chú ý gì về phòng cháy ở dãy trọ?
Người về quê nên ngắt cầu dao phòng, khoá van gas, rút sạc điện. Người ở lại không sạc xe điện qua đêm trong phòng, không để nhang đèn cháy khi đi ngủ. Chủ trọ nên kiểm tra bình chữa cháy, lối thoát hiểm trước khi xóm vắng người.
Sau Tết tìm phòng trọ ở Xuân Thới Sơn cần lưu ý gì?
Đầu năm nhiều phòng trống, dễ tìm nhưng cũng dễ gặp tin rao không đúng thật. Nên xem tận nơi, hỏi rõ giá điện nước, nội quy, tiền cọc, và chỉ đặt cọc khi đã gặp chủ trọ. Hỏi thêm hàng xóm về chuyện ngập, an ninh của khu đó.
