Ở các xóm vườn của Xuân Thới Sơn, cảnh một khu đất có căn nhà ngói cũ của ông bà ở giữa, xung quanh là ba bốn căn nhà mới của các con, các cháu là cảnh rất quen. Đó là cách gia đình nhiều thế hệ ở vùng ven đô này giữ nhau: không sống chung một mái, nhưng chung một sân, một bàn thờ, một cái cổng.
Bài này nói về nếp sống đó: vì sao nó hình thành, mỗi thế hệ giữ vai trò gì, những chuyện dễ vướng như chia đất, xây nhà trên đất vườn, chăm sóc người già, và cách các gia đình đang xoay xở khi giá đất lên, con cháu đi làm xa. Bài không hướng dẫn chi tiết thủ tục đất đai; phần đó cần hỏi cơ quan có thẩm quyền và theo quy định hiện hành.
Vì sao nhiều thế hệ cùng ở trên một khu đất
Vùng Hóc Môn cũ vốn là đất làng vườn. Gia đình gốc thường có một khu đất tương đối rộng, gồm nền nhà, vườn cây, ruộng hoặc ao. Theo nếp Nam Bộ, con trai cưới vợ thường ra ở riêng nhưng gần cha mẹ, con út hoặc một người con được giao giữ nhà thờ, phụng dưỡng cha mẹ. Đất vườn được chia dần cho các con cất nhà.
Khi vùng này đô thị hoá, đất trở nên đắt, nhiều gia đình càng không muốn bán. Cất nhà cho con ngay trên đất nhà vừa tiết kiệm, vừa giữ con cháu ở gần. Người già có người chăm, trẻ nhỏ có ông bà trông khi cha mẹ đi làm. Những lợi ích đó rất thực, nhất là với các gia đình con cái làm công nhân, làm ca, không có tiền thuê người giúp việc.
Kết quả là một kiểu cụm nhà đặc trưng: một cổng chung, một con đường đất hoặc bê tông nhỏ trong khuôn viên, mỗi nhà một cửa riêng nhưng sân chung, giếng chung, bàn thờ ông bà đặt ở nhà lớn.
Mỗi thế hệ giữ một vai
Ông bà. Giữ bàn thờ, giữ nếp cúng giỗ, nhớ ngày giỗ của cả họ, quyết những việc lớn về đất. Nhiều cụ vẫn ra vườn mỗi sáng, trồng rau, nuôi gà, coi đó là lẽ sống.
Cha mẹ, tức thế hệ giữa. Gánh nhiều nhất: đi làm kiếm tiền, chăm cha mẹ già, nuôi con ăn học, lo đám tiệc của họ. Người này cũng thường là người phải đứng ra hoà giải khi anh chị em có chuyện về đất.
Con cháu đi làm. Nhiều người làm ở công ty, xưởng trong xã hoặc ở các phường, xã lân cận, chiều về ăn cơm với ông bà. Một số đã ra ở riêng nơi khác, chỉ về vào dịp giỗ, Tết.
Trẻ nhỏ. Lớn lên trong sân chung, chơi với anh chị em họ, được ông bà kể chuyện xóm xưa. Đây là thế hệ có thể sẽ quyết định khu đất được giữ hay bán.
Dâu rể từ nơi khác. Ngày càng nhiều dâu, rể là người tỉnh khác. Họ phải học nếp nhà mới, đôi khi thấy lạ với việc ở sát vách cha mẹ chồng, cha mẹ vợ, nhưng cũng nhận được sự đỡ đần mà gia đình nhỏ ở thành phố không có.
Ở chung một sân: tiện và khó
Cái tiện dễ thấy là chia sẻ. Một nhà nấu nồi canh to thì cả sân ăn chung; con nhà này ốm thì nhà kia chở đi khám; ông bà ở một mình ban ngày nhưng luôn có người ghé qua. Chi phí nhà ở thấp vì không mất tiền thuê, mua đất. Trong mùa dịch hay lúc khó khăn, một khuôn viên nhiều thế hệ như vậy chống đỡ tốt hơn nhiều so với một gia đình nhỏ sống trong phòng trọ.
Cái khó cũng có thật. Ở sát nhau quá thì chuyện riêng thành chuyện chung: cách dạy con, chuyện tiền bạc, chuyện con dâu về muộn. Điện, nước, rác dùng chung dễ sinh tính toán. Khi một người con khá hơn xây nhà lầu, người con khác chưa có điều kiện, khoảng cách thể hiện ngay trong sân.
Nhiều gia đình giải quyết bằng những quy ước nhỏ: mỗi nhà một đồng hồ điện nước riêng, có lịch ai chăm ông bà ngày nào, tiền giỗ chạp góp theo tỉ lệ đã bàn. Những quy ước đó nói ra được thì đỡ rất nhiều chuyện về sau.
Cũng có những gia đình chọn giữ khoảng cách vừa phải: mỗi nhà một cổng riêng mở ra hẻm, chỉ chung lối nhỏ phía sau dẫn tới nhà ông bà. Cách bố trí này giữ được sự riêng tư cho các gia đình nhỏ mà vẫn đủ gần để chạy qua chạy lại khi cần.
Chia đất cho con: chỗ dễ vướng nhất
Chia đất là chuyện tế nhị nhất của gia đình nhiều thế hệ ở vùng ven đô. Ngày xưa, cha mẹ chỉ cần nói "phần này của thằng Hai, phần kia của con Ba", con cất nhà là xong. Ngày nay đất có giá, mỗi mét vuông đều được tính, và giấy tờ phải rõ ràng mới vay được ngân hàng, mới bán hay chuyển nhượng được.
Những chuyện hay vướng gồm: đất vườn chưa được chuyển mục đích sang đất ở nên xây nhà chưa hợp lệ; thửa đất muốn tách nhưng không đạt diện tích tối thiểu hoặc không có lối đi theo quy định; anh chị em hiểu khác nhau về lời hứa miệng của cha mẹ; một người đã bán phần của mình cho người ngoài, khu đất gia đình bỗng có hàng xóm lạ ở giữa.
Nguyên tắc chung: những gì đã thống nhất trong gia đình nên được làm thành giấy tờ theo đúng thủ tục khi còn đủ người, nhất là khi cha mẹ còn minh mẫn. Thủ tục cụ thể về tách thửa, chuyển mục đích, tặng cho, thừa kế thay đổi theo quy định hiện hành và theo quy hoạch từng khu, nên hỏi bộ phận một cửa của xã, cơ quan đất đai hoặc người có chuyên môn pháp lý, đừng dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Những dấu hiệu nên ngồi lại bàn chuyện đất sớm
Gia đình nào cũng muốn tránh cảnh anh em bất hoà vì đất. Nếu thấy một trong những dấu hiệu dưới đây, nên ngồi lại bàn sớm, có người lớn làm chứng.
- Cha mẹ đã lớn tuổi, sức khoẻ yếu dần, nhưng đất vẫn chỉ đứng tên một người.
- Một người con đã cất nhà kiên cố trên đất cha mẹ mà chưa có giấy tờ gì về phần đất đó.
- Có người con muốn bán phần đất của mình để lấy tiền làm ăn.
- Khu đất nằm trong vùng có quy hoạch làm đường, khu dân cư, cụm sản xuất.
- Có anh chị em ở xa lâu năm không về, không rõ ý kiến.
- Đã có lời qua tiếng lại về ranh giới, lối đi chung, giếng chung.
Bàn sớm không có nghĩa là chia ngay. Nhiều gia đình chỉ cần ghi lại điều đã thống nhất, nói rõ trước mặt mọi người, rồi làm giấy tờ dần. Điều đáng sợ nhất là im lặng cho tới khi người lớn mất đi.
Chăm người già trong nhà nhiều thế hệ
Ở vùng ven đô, phần lớn người già vẫn được con cháu chăm tại nhà, ít ai vào viện dưỡng lão. Khuôn viên nhiều thế hệ giúp việc này dễ hơn, nhưng gánh nặng thường dồn lên một người, thường là con gái hoặc con dâu ở gần nhất. Khi người đó cũng phải đi làm, việc chăm sóc trở nên căng thẳng.
Một số gia đình chia lịch: mỗi ngày một nhà nấu cơm cho ông bà, cuối tuần con ở xa về thay ca. Một số thuê người chăm theo giờ. Những việc cần lưu ý: lối đi trong sân có bằng phẳng, đủ sáng để người già không vấp ngã; nhà vệ sinh có tay vịn; có người biết đưa đi trạm y tế, bệnh viện khi cấp cứu; giấy tờ bảo hiểm y tế của ông bà để nơi ai cũng biết.
Người già ở xóm vườn thường không muốn rời nhà, kể cả khi con cái có điều kiện đưa lên ở chung cư, nhà phố. Với họ, cái sân, cái vườn, bàn thờ và hàng xóm quen là thứ níu giữ. Tôn trọng mong muốn đó, trong mức có thể, là cách chăm sóc tốt nhất.
Trạm y tế xã và các chương trình khám sức khoẻ người cao tuổi ở ấp là chỗ nên tận dụng. Thông tin thường đi qua chi hội người cao tuổi và tổ trưởng; con cháu đi làm cả ngày nên dặn người ở nhà để ý loa ấp, nhóm nhắn tin để đưa ông bà đi khám đúng đợt.
Khi đô thị hoá kéo tới cổng
Giá đất lên, đường mở rộng, xưởng mọc cạnh vườn: những thay đổi này đặt các gia đình nhiều thế hệ trước lựa chọn khó. Giữ đất thì con cháu đông dần mà đất không rộng thêm; bán một phần thì có tiền xây nhà, làm ăn, nhưng khu đất của họ bị chia nhỏ, có người lạ chen vào.
Không có câu trả lời chung. Có nhà bán phần đất mặt tiền, giữ phần sau cho các con ở; có nhà xây dãy trọ trên phần vườn, lấy tiền thuê lo cho ông bà; có nhà giữ nguyên, chịu sống chật một chút. Điều các gia đình đã đi qua thường khuyên là: đừng quyết khi đang nóng vì giá đất, đừng để môi giới thúc ép, và đừng để quyết định về đất làm mất anh em.
Nếp nhà, nếu được giữ, không nằm ở diện tích đất mà ở những việc lặp lại: bữa cơm chung cuối tuần, ngày giỗ đủ mặt, đứa cháu được dạy chào ông bà khi đi học về. Những thứ đó có thể sống tiếp kể cả khi khu đất nhỏ đi.
Người ngoài nhìn vào cụm nhà nhiều thế hệ
Với người mới về xóm, nhất là người thuê trọ hay mua đất cạnh một cụm nhà như vậy, cần hiểu rằng mình đang sống cạnh một "đại gia đình" chứ không phải một hộ. Quyết định về lối đi, hàng rào, cây cối thường do người lớn nhất trong cụm nói. Muốn bàn chuyện chung, nên gặp ông bà hoặc người con giữ nhà thờ trước, đừng chỉ nói với một nhà nhỏ.
Người thuê trọ trong dãy do một gia đình như vậy xây sẽ thấy chủ trọ không phải một người: hôm nay con trai thu tiền, mai con dâu nhắc chuyện rác, ông bà thì để ý giờ về. Hiểu cấu trúc đó giúp tránh hiểu lầm, và biết hỏi đúng người khi có chuyện.
Ngược lại, cụm nhà nhiều thế hệ cũng là hàng xóm dễ nhờ nhất trong xóm: luôn có người ở nhà, có người lớn biết chuyện xóm, có thanh niên phụ việc. Một mối quan hệ tốt với họ là chỗ dựa thật sự khi bạn mới đến một xóm lạ.
Câu hỏi thường gặp
Xây nhà trên đất vườn của cha mẹ ở Xuân Thới Sơn có được không?
Tuỳ loại đất và quy hoạch. Đất vườn, đất nông nghiệp thường phải chuyển mục đích sang đất ở theo quy định mới được xây nhà hợp lệ. Nên hỏi bộ phận một cửa xã hoặc cơ quan đất đai trước khi xây để tránh bị xử lý về sau.
Cha mẹ hứa miệng chia đất có giá trị không?
Lời hứa miệng rất khó làm căn cứ khi có tranh chấp. Nếu gia đình đã thống nhất, nên làm giấy tờ tặng cho hoặc lập di chúc theo đúng thủ tục khi cha mẹ còn minh mẫn. Người có chuyên môn pháp lý có thể tư vấn cách làm phù hợp.
Ở chung một khuôn viên có nên tách đồng hồ điện nước không?
Nên. Tách đồng hồ giúp mỗi nhà tự chịu chi phí của mình, tránh tính toán và hiểu lầm. Nếu chưa tách được, thống nhất cách chia rõ ràng từ đầu và ghi lại, nhất là khi một nhà có kinh doanh nhỏ dùng nhiều điện.
Đất gia đình nằm trong quy hoạch thì nên làm gì?
Tìm hiểu thông tin quy hoạch công khai tại xã hoặc cơ quan chuyên môn, hỏi rõ loại quy hoạch và thời điểm thực hiện nếu đã có. Không vội bán hay xây theo tin đồn. Mọi quyết định nên bàn đủ thành viên có quyền liên quan.
Người già muốn ở lại nhà vườn trong khi con cái muốn đưa đi thì sao?
Nên tôn trọng mong muốn của người già trong mức an toàn. Có thể sửa nhà cho an toàn hơn, sắp lịch thăm nom, nhờ hàng xóm để ý. Ép người già rời nơi gắn bó cả đời thường làm họ suy sụp nhanh hơn.
Bàn thờ ông bà để ở nhà nào khi các con đã ra ở riêng?
Theo nếp nhiều nhà Nam Bộ, bàn thờ đặt ở nhà người con được giao giữ nhà, thường là con út hoặc con ở với cha mẹ. Mỗi gia đình tự thống nhất; quan trọng là các con khác vẫn về cúng giỗ và góp phần chi phí.
