Ở xưởng gỗ, xưởng nhựa và xưởng sơn, mối nguy lớn nhất thường không phải là cú cắt hay cú kẹp nhìn thấy được, mà là những thứ hít vào hằng ngày: bụi gỗ mịn, hơi dung môi từ sơn và keo, khói từ nhựa nóng chảy, cộng với nhiệt độ cao trong nhà xưởng mái tôn. Cách tự bảo vệ theo thứ tự hiệu quả là: thông gió và hút bụi tại nguồn trước, rồi mới tới khẩu trang hay mặt nạ đúng loại, cùng với thói quen vệ sinh và khám sức khoẻ định kỳ. Khẩu trang vải mỏng gần như không có tác dụng với bụi mịn và hơi dung môi.
Bài viết theo nguyên lý an toàn, vệ sinh lao động chung, không chẩn đoán bệnh, không thay huấn luyện bắt buộc. Ai có triệu chứng hô hấp, da, thần kinh kéo dài nên đi khám và nói rõ với bác sĩ về công việc của mình.
Ba loại xưởng, ba kiểu mối nguy
Xưởng gỗ ở vùng ven đô làm đủ thứ: đồ nội thất, cửa, kệ, pallet, ván ép gia công. Máy cưa, máy bào, máy chà nhám sinh ra lượng bụi lớn, trong đó phần bụi mịn bay lơ lửng rất lâu và đi sâu vào phổi. Ván công nghiệp có keo, khi cắt chà sinh thêm bụi lẫn hoá chất. Khâu sơn, phun PU, dán keo lại thêm hơi dung môi.
Ở nhiều xưởng gỗ nhỏ, khâu chà nhám thủ công bằng máy cầm tay là khâu bụi nhất mà lại ít được hút bụi nhất. Người chà nhám thường đứng trong đám bụi suốt ca, tóc và áo trắng bụi khi tan làm. Đây là khâu nên được ưu tiên trang bị máy chà có túi hút hoặc nối với máy hút bụi.
Xưởng nhựa ép, thổi, tái chế: mối nguy chính là nhiệt từ máy và khuôn, khói và mùi khi nhựa nóng chảy, đặc biệt khi nhiệt độ quá cao hoặc khi xử lý nhựa phế liệu lẫn tạp chất. Khâu nghiền, xay nhựa tạo tiếng ồn lớn và bụi. Xưởng tái chế còn có rủi ro từ nguyên liệu bẩn, lẫn hoá chất không rõ.
Xưởng sơn, phun sơn, sơn tĩnh điện, in: hơi dung môi là mối nguy chính, vừa độc khi hít, vừa dễ cháy nổ khi nồng độ cao gặp tia lửa. Bụi sơn tĩnh điện mịn cũng có thể gây cháy bụi. Nhiều xưởng sơn nhỏ ở khu dân cư làm trong không gian kín, không có buồng phun, không có quạt hút đúng cách, là kiểu nguy hiểm nhất cho cả thợ lẫn hàng xóm.
Hít phải gì và hại thế nào
Tác hại phụ thuộc loại chất, nồng độ và thời gian tiếp xúc. Bảng dưới ở mức nguyên lý để người lao động hiểu vì sao phải phòng, không dùng để tự chẩn đoán:
| Chất | Gặp ở đâu | Tác hại thường được nêu | Phòng chính |
|---|---|---|---|
| Bụi gỗ mịn | Cưa, bào, chà nhám | Kích ứng mắt, mũi, họng; dị ứng, hen nghề nghiệp; một số loại bụi gỗ được các tổ chức y tế quốc tế xếp vào nhóm gây ung thư khi tiếp xúc lâu dài | Hút bụi tại máy, vệ sinh ướt, khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn |
| Hơi dung môi | Sơn, keo, pha loãng, rửa súng phun | Chóng mặt, đau đầu, buồn nôn; tiếp xúc lâu ảnh hưởng thần kinh, gan, thận | Thông gió, buồng phun, mặt nạ có phin lọc hơi hữu cơ |
| Khói nhựa nóng chảy | Ép, thổi, tái chế nhựa | Kích ứng hô hấp; độc hơn khi quá nhiệt hoặc nhựa lẫn tạp chất | Kiểm soát nhiệt độ, hút khói tại máy, thông gió |
| Nhiệt | Nhà xưởng mái tôn, máy ép, lò sấy | Mất nước, say nóng, kiệt sức do nóng | Thông gió, nước uống, nghỉ giải lao, giảm việc nặng giờ trưa |
Điểm chung của các mối nguy này là tác hại tích luỹ âm thầm. Hôm nay hít bụi không thấy gì, nhưng sau nhiều năm có thể thành bệnh. Vì vậy phòng ngừa phải là thói quen hằng ngày, không phải việc làm khi thấy khó chịu.
Thứ tự kiểm soát: cái gì hiệu quả nhất
Bỏ hoặc thay chất nguy hiểm. Dùng sơn gốc nước thay sơn gốc dung môi khi được, dùng keo ít dung môi, chọn vật liệu ít bụi. Đây là việc của chủ xưởng và khách hàng, nhưng người thợ có thể góp ý khi biết.
Kiểm soát tại nguồn. Hệ thống hút bụi gắn ngay tại máy cưa, máy chà; buồng phun sơn có quạt hút và màng lọc; chụp hút khói tại máy ép nhựa. Bụi, hơi bị hút đi trước khi tới mũi người làm.
Thông gió chung. Quạt hút, cửa thông gió, mái có khe thoát nhiệt. Thông gió chung giúp giảm nồng độ nhưng không thay được hút tại nguồn.
Cách làm việc. Vệ sinh bằng hút bụi hoặc lau ướt, không dùng khí nén thổi bụi bay khắp xưởng; đóng nắp thùng sơn, dung môi khi không dùng; luân phiên người làm ở khâu nhiều bụi, nhiều hơi.
Đồ bảo hộ cá nhân. Khẩu trang, mặt nạ, kính, găng, quần áo. Đây là lớp bảo vệ cuối cùng, cần thiết nhưng không đủ nếu các lớp trên không có.
Khẩu trang nào mới đủ
Khẩu trang vải, khẩu trang y tế mỏng chặn được bụi to nhưng để lọt phần lớn bụi mịn, và hoàn toàn không lọc được hơi dung môi. Đeo chúng trong xưởng chà nhám hay xưởng sơn tạo cảm giác an toàn giả. Với bụi mịn, cần khẩu trang lọc bụi đạt tiêu chuẩn, loại ôm khít mặt; với hơi dung môi, cần mặt nạ có phin lọc than hoạt tính dành cho hơi hữu cơ.
Khẩu trang chỉ có tác dụng khi kín: râu, khẩu trang lỏng dây, đeo trễ xuống cằm đều làm không khí đi vòng qua khe hở. Phin lọc có thời hạn sử dụng; mặt nạ đeo mà ngửi thấy mùi sơn rõ là phin đã bão hoà hoặc đeo không kín. Thay phin theo hướng dẫn của nhà sản xuất và theo mức độ sử dụng.
Trong không gian kín như phun sơn trong bồn, trong phòng nhỏ không thông gió, mặt nạ lọc thông thường có thể không đủ; những việc này cần quy trình riêng và thiết bị cấp khí. Người thợ không nên nhận làm những việc như vậy khi không có trang bị và hướng dẫn.
Ngoài hô hấp, da cũng hấp thụ dung môi. Găng chống hoá chất phù hợp, áo dài tay, rửa tay bằng xà phòng thay vì rửa bằng dầu, xăng, dung môi pha sơn. Thói quen rửa tay bằng xăng để tẩy sơn là thói quen hại da và có thể gây ngộ độc.
Nóng trong nhà xưởng mái tôn
Nhiều xưởng ở vùng ven đô là nhà khung thép mái tôn, mùa khô trưa nắng bên trong có thể nóng hơn ngoài trời, nhất là ở xưởng có máy ép nhựa, lò sấy, lò sơn. Làm việc nặng trong nóng gây mất nước, mất muối, chuột rút, kiệt sức, nặng nhất là say nóng, có thể nguy hiểm tính mạng.
Phòng ngừa: uống nước thường xuyên trong ca, không đợi khát mới uống; nghỉ ngắn ở chỗ mát; mặc quần áo thoáng nhưng vẫn đủ bảo hộ; người mới vào làm cần vài ngày để cơ thể quen với nóng, không nên làm việc nặng ngay hết sức. Về phía xưởng: quạt hút, thông gió mái, chống nóng mái, bố trí máy nóng ở chỗ thoáng.
Người làm ca trưa ở xưởng mái tôn nên mang theo bình nước riêng, uống từng ngụm nhỏ đều đặn; mồ hôi ra nhiều thì cần bù cả muối khoáng, có thể bằng nước có pha chút muối hoặc bữa ăn đủ mặn. Cà phê đá, nước ngọt không thay được nước lọc.
Dấu hiệu cần dừng việc ngay: chóng mặt, buồn nôn, đau đầu dữ dội, da nóng khô hoặc vã mồ hôi nhiều kèm mệt lả, lú lẫn. Đưa người đó vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát cơ thể, cho uống nước nếu còn tỉnh, và gọi cấp cứu 115 nếu có dấu hiệu lú lẫn, ngất, co giật.
Cháy nổ: bụi gỗ, hơi sơn và nhựa
Xưởng gỗ, xưởng sơn, xưởng nhựa là ba loại xưởng có nguy cơ cháy cao trong khu dân cư. Bụi gỗ đọng dày trên xà, trên máy dễ bắt lửa; bụi mịn lơ lửng ở nồng độ cao còn có thể gây cháy nổ bụi. Hơi dung môi nặng hơn không khí, đọng ở chỗ thấp, gặp tia lửa từ công tắc điện, máy mài, thuốc lá là bùng. Nhựa cháy toả khói đen dày, độc, lan nhanh.
Điện trong xưởng gỗ, xưởng sơn cũng là nguồn gây cháy: mô tơ phủ bụi gỗ nóng lên, ổ cắm lỏng phát tia lửa, đèn chiếu sáng không có chụp sát chỗ có hơi dung môi. Với khu sơn, thiết bị điện cần loại phù hợp với môi trường có hơi dễ cháy, và việc lắp đặt điện nên do thợ có chuyên môn làm.
Những việc người thợ góp được: không hút thuốc trong xưởng; không để giẻ thấm sơn, dầu chất đống, vì có thể tự bốc cháy; dọn bụi thường xuyên; đóng nắp thùng sơn, dung môi; không mài, hàn gần khu sơn; biết vị trí bình chữa cháy, lối thoát và cách dùng bình. Chi tiết về phòng cháy ở xưởng và dãy trọ cạnh xưởng có bài riêng trong chuyên mục này.
Khám sức khoẻ và bệnh nghề nghiệp
Người làm việc lâu năm ở môi trường bụi, hoá chất thuộc diện cần khám sức khoẻ định kỳ và, với một số nghề, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp theo quy định. Doanh nghiệp có trách nhiệm tổ chức; người làm ở xưởng nhỏ không được tổ chức thì nên tự đi khám định kỳ, mang theo thông tin về loại công việc, loại hoá chất tiếp xúc để bác sĩ biết khám gì.
Nên đi khám sớm khi có: ho, khò khè, khó thở kéo dài; viêm mũi, chảy nước mũi, hắt hơi liên tục chỉ khi ở xưởng; nổi mẩn, ngứa da ở chỗ tiếp xúc; đau đầu, chóng mặt, mất ngủ, hay quên kéo dài. Nói rõ với bác sĩ công việc của mình là điều quan trọng, vì nhiều bệnh nghề nghiệp ban đầu giống bệnh thông thường.
Người lao động nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ nên đặc biệt lưu ý với dung môi và một số hoá chất trong sơn, keo; pháp luật lao động có quy định hạn chế bố trí lao động nữ trong những trường hợp này làm một số công việc có hại. Báo với người quản lý và hỏi bác sĩ là việc nên làm sớm.
Bệnh nghề nghiệp được pháp luật công nhận theo danh mục và có chế độ riêng khi được giám định. Người lao động nên giữ lại hồ sơ khám, giấy tờ chứng minh quá trình làm việc, để có căn cứ khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Khẩu trang y tế có chống được bụi gỗ khi chà nhám không?
Khẩu trang y tế mỏng, đeo không khít, để lọt phần lớn bụi mịn sinh ra khi chà nhám. Nên dùng khẩu trang lọc bụi đạt tiêu chuẩn, ôm khít mặt, và quan trọng hơn là có hệ thống hút bụi tại máy. Khẩu trang chỉ là lớp bảo vệ cuối cùng.
Đeo mặt nạ phun sơn mà vẫn ngửi thấy mùi là sao?
Có thể mặt nạ đeo chưa kín, phin lọc đã bão hoà hoặc sai loại phin. Kiểm tra độ kín, thay phin mới đúng loại dành cho hơi hữu cơ. Nếu vẫn ngửi rõ mùi hoặc thấy chóng mặt, đau đầu thì rời khỏi khu vực, ra chỗ thoáng và báo người quản lý.
Rửa tay bằng xăng để tẩy sơn có hại không?
Có. Xăng, dung môi pha sơn thấm qua da, gây khô nứt, viêm da và có thể hấp thụ vào cơ thể. Nên đeo găng chống hoá chất khi làm, và rửa tay bằng xà phòng hoặc sản phẩm làm sạch tay chuyên dụng. Có vết thương hở ở tay thì càng phải tránh tiếp xúc dung môi.
Làm trong xưởng nóng thấy chóng mặt, buồn nôn thì làm gì?
Dừng việc ngay, vào chỗ mát, nới quần áo, uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh, báo người xung quanh. Nếu có lú lẫn, ngất, co giật, da nóng khô, gọi cấp cứu 115 và làm mát cơ thể trong lúc chờ. Đây có thể là say nóng, tình trạng nguy hiểm.
Làm xưởng gỗ lâu năm có phải đi khám bệnh nghề nghiệp không?
Người làm việc tiếp xúc bụi, hoá chất thuộc diện cần khám sức khoẻ định kỳ và một số trường hợp khám phát hiện bệnh nghề nghiệp theo quy định. Nếu nơi làm không tổ chức, nên tự đi khám định kỳ, nói rõ với bác sĩ loại công việc và chất tiếp xúc.
Xưởng phun sơn không có buồng phun thì có nên làm không?
Phun sơn gốc dung môi trong không gian kín, không có hút gió là điều kiện rất nguy hiểm cho sức khoẻ và cháy nổ. Người lao động nên đề nghị cải thiện thông gió, trang bị mặt nạ phù hợp; với việc phun trong phòng nhỏ, bồn kín, không nên nhận làm khi thiếu thiết bị và hướng dẫn.
