Ở Xuân Thới Sơn, nhiều người làm ở xưởng nhỏ, phụ hồ, bốc xếp, làm vườn theo ngày mà không ký hợp đồng lao động. Rủi ro lớn nhất của cách làm này là khi có chuyện, như bị nợ lương, bị tai nạn, bị cho nghỉ đột ngột, người lao động rất khó chứng minh mình đã làm và khó đòi quyền lợi. Cách tự bảo vệ là đề nghị hợp đồng bằng văn bản khi làm lâu dài, tự ghi chép ngày công và tiền nhận, giữ mọi tin nhắn, chuyển khoản liên quan tới công việc, và biết hỏi ai khi có tranh chấp.
Bài viết theo nguyên lý của pháp luật lao động, không thay tư vấn pháp lý. Các quy định cụ thể như loại hợp đồng, đối tượng đóng bảo hiểm, cách giải quyết tranh chấp có thể thay đổi; khi cần, hỏi cán bộ phụ trách lao động của Ủy ban nhân dân xã, tổ chức công đoàn hoặc luật sư.
Vì sao làm không hợp đồng phổ biến ở xã ven đô
Xưởng nhỏ vài người, công trình nhà dân, vườn kiểng thường vận hành theo kiểu gia đình: chủ trực tiếp gọi người, trả tiền theo ngày hoặc theo tuần, đơn hàng nhiều thì gọi thêm, ít thì cho nghỉ. Cả chủ lẫn thợ đều quen làm theo lời nói, ngại giấy tờ. Có chủ không biết rõ nghĩa vụ của mình, có chủ biết nhưng muốn tránh chi phí bảo hiểm.
Phía người lao động cũng có lý do: cần việc ngay, cần tiền ngay, sợ đòi hợp đồng thì mất việc. Người làm công nhật, làm thời vụ còn quen nhận tiền mặt cuối ngày, thấy hợp đồng là chuyện của công ty lớn. Kết quả là một bộ phận đáng kể lao động trong vùng làm việc không có văn bản nào ghi nhận.
Ở các dãy trọ quanh xã, chuyện làm không giấy tờ thường chỉ được nhắc tới khi đã xảy ra: một người bị máy cán tay mà xưởng nói chỉ là người làm thử; một nhóm thợ phụ hồ bị thợ cả bỏ đi cuối công trình. Những chuyện đó lan nhanh trong xóm, nhưng ít khi dẫn tới thay đổi cách làm.
Làm không hợp đồng không có nghĩa là không có quan hệ lao động. Theo nguyên tắc của pháp luật lao động, nếu có việc làm, có trả lương và có sự quản lý, điều hành của bên thuê thì đó có thể được xem là quan hệ lao động dù hai bên gọi tên khác. Nhưng chứng minh được điều đó khi có tranh chấp là việc khó, và vì thế giấy tờ, ghi chép trở nên quan trọng.
Khác nhau giữa có và không có hợp đồng bằng văn bản
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý, để người lao động hình dung mình đang mất gì khi không có giấy tờ:
| Vấn đề | Có hợp đồng bằng văn bản | Không có hợp đồng |
|---|---|---|
| Chứng minh đã làm việc | Hợp đồng là chứng cứ chính | Phải dựa vào nhân chứng, tin nhắn, chuyển khoản, ghi chép |
| Mức lương, cách trả | Ghi rõ, đối chiếu được | Dễ tranh cãi khi chủ nói khác |
| Bảo hiểm xã hội, y tế | Thuộc diện đóng theo quy định thì được đóng | Thường không được đóng, mất quyền lợi ốm đau, thai sản, hưu |
| Khi bị cho nghỉ | Có căn cơ để xét đúng sai, trợ cấp nếu có | Rất khó đòi bất kỳ khoản nào |
| Khi bị tai nạn lao động | Quyền lợi rõ hơn, có hồ sơ | Phải chứng minh đang làm việc lúc xảy ra tai nạn |
Theo Bộ luật Lao động hiện hành, hợp đồng lao động về nguyên tắc phải giao kết bằng văn bản, chỉ một số trường hợp thời hạn ngắn được giao kết bằng lời nói. Mốc cụ thể và ngoại lệ nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động.
Tự bảo vệ khi chưa có hợp đồng: những việc làm được ngay
Không phải ai cũng đủ điều kiện để đòi hợp đồng ngay. Trong lúc đó, những việc sau giúp giữ lại dấu vết của quan hệ làm việc:
- Ghi sổ ngày công: mỗi ngày ghi giờ vào, giờ ra, việc làm, nơi làm, tiền nhận; chụp ảnh trang sổ định kỳ.
- Nhận lương qua chuyển khoản: đề nghị chủ chuyển khoản, nội dung ghi "lương" hoặc "tiền công" kèm tháng; đây là chứng cứ mạnh.
- Giữ tin nhắn công việc: tin nhắn gọi đi làm, giao việc, hẹn trả lương; không xoá, sao lưu định kỳ.
- Biết tên, địa chỉ cơ sở: ghi lại tên chủ, tên xưởng nếu có, địa chỉ; chụp ảnh nơi làm việc khi có thể.
- Nhớ người làm cùng: ghi tên, cách liên lạc của vài người làm cùng; họ có thể làm chứng khi cần.
- Đề nghị giấy tờ khi làm lâu: sau thời gian thử việc, nếu làm ổn định, đề nghị ký hợp đồng một cách nhã nhặn; có thể đề xuất cùng nhóm thợ.
Những việc này không làm mất lòng ai và không tốn tiền. Khi mọi chuyện suôn sẻ, chúng chỉ là sổ sách cá nhân; khi có chuyện, chúng là thứ duy nhất người lao động có trong tay.
Lương ngày, lương sản phẩm, lương thử việc: những chỗ dễ hiểu lầm
Lương ngày. Phổ biến ở công trình, bốc xếp, vườn. Cần thống nhất một ngày là mấy giờ, nghỉ trưa bao lâu, làm quá giờ có tính thêm không, trời mưa phải nghỉ giữa chừng thì tính nửa ngày hay cả ngày. Không nói trước thì cuối tuần thường cãi nhau đúng ở mấy chỗ này.
Lương sản phẩm. Phổ biến ở xưởng may, gia công, đóng gói. Cần biết đơn giá từng loại việc, hàng hỏng có bị trừ không và trừ thế nào, ai kiểm hàng. Tự ghi số lượng mình làm mỗi ngày để đối chiếu với bảng lương.
Lương thử việc. Thời gian thử việc và mức lương thử việc có giới hạn theo quy định của pháp luật lao động. Hỏi rõ thử việc bao lâu, lương bao nhiêu, hết thử việc thì sao. Thử việc kéo dài mãi không ký hợp đồng là dấu hiệu không bình thường.
Ứng lương, giữ lương. Có nơi giữ lại một phần lương tháng đầu, gọi là tiền giữ chân, trả khi nghỉ đúng hạn. Cần hỏi rõ và có giấy ghi nhận; giữ lương của người lao động không có căn cứ có thể trái quy định.
Khấu trừ vào lương. Tiền đồng phục, tiền ăn, tiền phạt đi trễ, tiền làm hỏng đồ: nên hỏi trước những khoản nào bị trừ và theo cách nào. Pháp luật lao động có giới hạn về việc khấu trừ tiền lương và về xử lý kỷ luật bằng hình thức phạt tiền.
Bảo hiểm xã hội: những gì người làm tự do nên biết
Bảo hiểm xã hội bắt buộc gắn với hợp đồng lao động; người làm việc theo hợp đồng thuộc diện đóng thì người sử dụng lao động phải đóng phần của mình và trích phần của người lao động. Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi có hiệu lực từ giữa năm 2025 mở rộng đối tượng tham gia; chi tiết đối tượng nào, mức đóng bao nhiêu nên kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Người làm tự do, làm công nhật không có hợp đồng có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích luỹ cho lương hưu, và mua bảo hiểm y tế theo hộ gia đình để có thẻ đi khám chữa bệnh. Đây là hai việc người lao động tự làm được, không phụ thuộc chủ. Đăng ký ở đâu, đóng bao nhiêu, nên hỏi đại lý thu bảo hiểm xã hội hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội, hoặc tra trên ứng dụng chính thức của ngành.
Với người làm công việc nguy hiểm như phụ hồ trên cao, bốc xếp hàng nặng, làm máy, thẻ bảo hiểm y tế là thứ đáng có nhất, vì một tai nạn nhỏ cũng có thể tốn khoản viện phí lớn. Người lao động trẻ hay bỏ qua việc này vì nghĩ mình khoẻ; khi cần tới thì đã muộn.
Khi bị nợ lương hoặc bị cho nghỉ đột ngột
Bước đầu tiên là nói chuyện trực tiếp với chủ, bình tĩnh, có sổ ghi ngày công trong tay. Nhiều trường hợp nợ lương ở xưởng nhỏ là do chủ đang kẹt tiền, có thể thỏa thuận lịch trả. Khi thỏa thuận được, đề nghị ghi lại thành giấy có chữ ký hoặc ít nhất nhắn tin xác nhận.
Nếu không thỏa thuận được, có thể nhờ trưởng ấp, tổ hòa giải ở cơ sở ngồi lại. Với tranh chấp lao động, pháp luật có các cơ chế riêng như hòa giải viên lao động, hội đồng trọng tài lao động và tòa án; người lao động có thể hỏi cán bộ phụ trách lao động của Ủy ban nhân dân xã hoặc tổ chức công đoàn để được hướng dẫn nộp yêu cầu ở đâu.
Khi nghỉ việc ở một xưởng nhỏ, dù chủ có nợ hay không, hãy chốt với chủ số ngày công, số tiền còn lại, ngày trả, bằng tin nhắn hay giấy viết tay. Rời đi trong im lặng rồi vài tháng sau mới quay lại đòi là khi chứng cứ đã mờ và chủ có thể đã đóng cửa xưởng.
Nhiều người cùng bị nợ lương ở một nơi thì nên đi cùng nhau, có danh sách, có số ngày công của từng người. Tránh những cách đòi nợ bằng đe doạ, phá tài sản, giữ hàng của xưởng; những việc đó có thể khiến người lao động từ chỗ có lý thành chỗ vi phạm pháp luật.
Người thuê công nhật cũng nên làm rõ
Chủ nhà xây sửa, chủ vườn thuê người làm theo ngày cũng nên làm rõ vài điều để tránh rắc rối: thỏa thuận công việc, tiền công, giờ làm, ai lo đồ bảo hộ, ai chịu trách nhiệm khi có tai nạn. Với công việc trên cao, đào móng, đụng điện, nên thuê người có kinh nghiệm và có đồ bảo hộ phù hợp, không thuê người quen không có nghề chỉ vì rẻ.
Khi giao nhận thầu cho một người thợ cả, chủ nhà cần biết người thợ cả đó có trách nhiệm với các thợ phụ họ dẫn theo không, trả công cho thợ phụ thế nào. Nhiều vụ thợ phụ bị nợ công xảy ra khi thợ cả nhận tiền của chủ nhà rồi không trả cho thợ phụ; chủ nhà không có lỗi trực tiếp nhưng vẫn bị kéo vào.
Nếu người làm công nhật bị thương khi đang làm cho nhà mình, việc đầu tiên là sơ cứu và đưa đi cơ sở y tế, rồi mới bàn chuyện trách nhiệm. Bỏ mặc người bị thương vì sợ phải chịu chi phí là cách làm tệ nhất cả về tình lẫn về lý.
Rõ ràng từ đầu giúp cả hai phía: người làm biết mình được gì, người thuê biết mình phải lo gì. Ở một xã có nhiều công trình nhà dân như Xuân Thới Sơn, những thỏa thuận đơn giản bằng giấy viết tay hay tin nhắn đã giảm được nhiều chuyện khó xử.
Câu hỏi thường gặp
Làm ở xưởng nhỏ vài người có được đòi ký hợp đồng lao động không?
Về nguyên tắc pháp luật lao động áp dụng cho cả cơ sở nhỏ có thuê lao động; hợp đồng lao động thường phải bằng văn bản, trừ một số trường hợp ngắn hạn theo quy định. Khi làm ổn định, người lao động có thể đề nghị ký hợp đồng. Chi tiết nên hỏi cán bộ lao động của xã hoặc công đoàn.
Không có hợp đồng thì bị nợ lương có đòi được không?
Có thể đòi, nhưng phải chứng minh được đã làm việc và mức lương đã thỏa thuận. Sổ ghi ngày công, tin nhắn giao việc, chuyển khoản tiền công, người làm chứng là những chứng cứ quan trọng. Trước hết thử thỏa thuận trực tiếp, sau đó nhờ hòa giải và hỏi cơ quan lao động về các bước tiếp theo.
Làm công nhật thì có tự đóng bảo hiểm xã hội được không?
Người không thuộc diện đóng bắt buộc có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích luỹ lương hưu, và mua bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Mức đóng, cách đăng ký nên hỏi đại lý thu hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội, hoặc tra trên ứng dụng chính thức của ngành bảo hiểm xã hội.
Thợ cả nhận tiền chủ nhà rồi không trả công cho thợ phụ thì làm sao?
Thợ phụ nên có ghi chép ngày công, tin nhắn với thợ cả, biết tên công trình và chủ nhà. Trước hết thử nói chuyện với thợ cả, sau đó có thể báo chủ nhà và nhờ hòa giải ở ấp. Nếu không giải quyết được, hỏi cán bộ tư pháp hoặc lao động của xã về hướng xử lý.
Bị cho nghỉ đột ngột không báo trước thì có được bồi thường không?
Tuỳ loại quan hệ lao động, hợp đồng và lý do cho nghỉ. Pháp luật lao động có quy định về thời hạn báo trước và các trường hợp chấm dứt hợp đồng trái pháp luật. Người lao động nên giữ chứng cứ và hỏi cán bộ lao động của xã, công đoàn hoặc luật sư để biết trường hợp của mình.
