Ở các xưởng cơ khí nhỏ quanh Xuân Thới Sơn, những tai nạn hay gặp nhất đến từ vài nguồn quen thuộc: đá mài, đĩa cắt vỡ văng; máy dập, máy chấn kẹp tay; tia hồ quang và khói hàn; vật nặng rơi khi nâng hạ; và điện giật từ dây nối tạm. Nguyên lý chung để làm an toàn là: máy phải có che chắn và còn nguyên bộ phận an toàn, người làm phải có đồ bảo hộ đúng việc, máy phải được tắt và khoá nguồn khi sửa hay gỡ kẹt, và không ai làm một việc nguy hiểm khi chưa được hướng dẫn.
Bài này viết cho người thợ và người mới vào làm, theo nguyên lý an toàn lao động chung, không thay thế huấn luyện an toàn bắt buộc theo quy định. Ở xưởng nhỏ, quy trình thường không viết ra giấy; người thợ biết nguyên lý thì tự nhìn ra chỗ nguy hiểm và biết đề nghị điều gì.
Vì sao xưởng nhỏ hay xảy ra tai nạn hơn
Xưởng cơ khí nhỏ trong khu dân cư thường chật: máy đặt sát nhau, lối đi hẹp, phôi thép xếp tạm dưới đất, dây điện kéo ngang sàn. Máy móc nhiều cái mua lại đã cũ, tấm che chắn bị tháo ra từ lâu vì vướng, công tắc khẩn cấp hỏng không ai thay. Đơn hàng gấp thì làm nhanh, làm tắt, tăng ca tới khuya.
Người làm ở xưởng nhỏ cũng đa dạng: thợ lâu năm, thợ phụ mới vào, người làm thời vụ, đôi khi là người nhà chủ xưởng phụ giúp. Huấn luyện an toàn bài bản ít khi có; người mới học bằng cách nhìn người cũ làm, kể cả những thói quen không an toàn. Thói quen như không đeo kính khi mài "vì chỉ mài một chút", hay thò tay gỡ phôi khi máy còn chạy, được truyền lại như một phần của nghề.
Pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động áp dụng cho cả cơ sở nhỏ có thuê lao động, gồm nghĩa vụ trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân, huấn luyện, kiểm định một số loại máy có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn. Danh mục cụ thể và cách thực hiện nên kiểm văn bản hiện hành; điều người thợ cần biết là đây là nghĩa vụ của chủ, không phải sự ban ơn.
Mối nguy theo từng loại máy
Mỗi loại máy có mối nguy chính khác nhau. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý:
| Máy, công việc | Mối nguy chính | Nguyên lý phòng ngừa |
|---|---|---|
| Máy mài, máy cắt cầm tay | Đá, đĩa vỡ văng; phôi bật; tia lửa vào mắt; giật ngược | Dùng đúng loại đĩa, đúng tốc độ; giữ nắp che; kính và mặt nạ; hai tay giữ chắc; không tháo nắp che |
| Máy hàn hồ quang, hàn khí | Bỏng mắt do tia hồ quang; khói hàn; bỏng; cháy; điện giật | Mặt nạ hàn đúng cấp lọc; găng da, áo che kín; thông gió; dọn chất cháy quanh chỗ hàn; dây hàn còn tốt |
| Máy dập, máy chấn, máy cắt tôn | Kẹp, cắt đứt tay ở vùng làm việc | Che chắn vùng nguy hiểm; thiết bị an toàn hai tay hoặc cảm biến còn hoạt động; không đưa tay vào vùng khuôn |
| Máy khoan, máy tiện | Quấn tóc, áo, găng tay vào trục quay; phôi văng | Không đeo găng khi đứng máy quay; buộc tóc, cài tay áo; kẹp chặt phôi; kính |
| Nâng hạ phôi, khung nặng | Vật rơi, đè; đau lưng | Dùng palăng, xe nâng tay; kiểm tra móc, cáp; không đứng dưới tải; nhiều người khiêng có người hô |
| Điện trong xưởng | Điện giật, chập cháy | Dây đúng tiết diện, không nối tạm; có thiết bị chống giật; vỏ máy nối đất; sửa điện do người có chuyên môn |
Bảng này không đầy đủ, mỗi xưởng có mối nguy riêng theo sản phẩm. Điều quan trọng là thói quen nhìn mỗi việc và tự hỏi: nếu có gì sai, cái gì sẽ đập vào mình, cắt vào mình, kẹp mình, hay làm mình bỏng.
Máy mài cầm tay: dụng cụ quen thuộc nhất và nguy hiểm nhất
Máy mài cầm tay có mặt ở hầu hết xưởng cơ khí, công trình, cửa hàng sắt thép. Vì quen nên người ta hay coi nhẹ. Tai nạn hay gặp là đĩa cắt, đá mài vỡ khi quay ở tốc độ cao, mảnh văng như đạn; máy bị kẹt đĩa trong vết cắt rồi giật ngược về phía người cầm; tia lửa và mạt kim loại bắn vào mắt.
Những nguyên lý cơ bản: dùng đĩa có tốc độ cho phép phù hợp với máy, không dùng đĩa cắt để mài mặt, không lắp đĩa to hơn máy cho phép; kiểm tra đĩa không nứt, không ẩm trước khi lắp; không bao giờ tháo nắp che bảo vệ; cầm máy bằng cả hai tay với tay cầm phụ; đứng lệch khỏi hướng quay của đĩa; kính bảo hộ hoặc tấm che mặt luôn đeo, kể cả khi chỉ cắt một nhát.
Đá mài bàn cố định cũng có nguyên lý riêng: khe hở giữa tấm tựa và đá phải nhỏ để phôi không bị kẹt vào, kính che phía trên đá phải còn, đứng lệch sang một bên khi bật máy vì đá nứt thường vỡ ngay lúc vừa đạt tốc độ.
Khi thay đĩa phải rút phích điện, không chỉ tắt công tắc. Không đặt máy xuống khi đĩa còn quay. Không để tia lửa bắn về phía người khác, phía vật dễ cháy như giẻ dầu, thùng sơn, bìa các tông. Ở các xưởng nhỏ sát nhà dân, tia lửa máy mài là nguồn gây cháy hay bị bỏ qua.
Hàn: mắt, phổi và lửa
Tia hồ quang hàn phát ra ánh sáng cực mạnh và tia cực tím, nhìn trực tiếp dù chỉ chốc lát có thể gây viêm giác mạc, người bị thường thấy cộm, chảy nước mắt, đau mắt dữ dội vài giờ sau. Người đứng cạnh, không hàn nhưng nhìn vào, cũng bị. Vì vậy chỗ hàn nên có tấm chắn che, người phụ cũng phải có kính phù hợp.
Khói hàn chứa nhiều hạt kim loại và khí, hít lâu ngày ảnh hưởng tới phổi. Hàn trong không gian kín, góc khuất, trong bồn, thùng là việc nguy hiểm đặc biệt, cần thông gió và quy trình riêng. Hàn kim loại có mạ, có sơn phủ sinh ra khói độc hơn. Khẩu trang vải thông thường không đủ để lọc khói hàn; cần khẩu trang hoặc mặt nạ phù hợp, và quan trọng hơn là thông gió.
Hàn là nguồn gây cháy hàng đầu ở xưởng: xỉ hàn, tia lửa rơi vào giẻ, gỗ, bọt xốp, có thể âm ỉ rồi bùng lên sau khi đã nghỉ. Trước khi hàn, dọn chất cháy quanh chỗ hàn, có bình chữa cháy trong tầm tay; sau khi hàn, kiểm tra lại khu vực một lúc rồi mới rời đi. Hàn trên thùng, bồn từng chứa xăng dầu, sơn, dung môi mà chưa được làm sạch đúng cách có thể gây nổ.
Tắt máy, khoá nguồn trước khi sửa hay gỡ kẹt
Rất nhiều tai nạn cụt tay, dập tay ở máy dập, máy cán, băng tải xảy ra khi người thợ thò tay gỡ phôi kẹt hay sửa máy trong lúc máy chưa tắt hẳn hoặc người khác bật máy lên. Nguyên lý cô lập năng lượng gồm các bước:
- Báo cho người xung quanh biết sắp sửa máy.
- Tắt máy bằng công tắc chính, chờ các bộ phận chuyển động dừng hẳn.
- Ngắt nguồn điện ở cầu dao, aptomat của máy; nếu có thể thì khoá lại hoặc treo bảng cảnh báo, giữ chìa trong người.
- Xả các nguồn năng lượng còn tích: khí nén, thuỷ lực, lò xo, bánh đà; chèn chặn những bộ phận có thể rơi xuống.
- Thử bấm khởi động để chắc máy không chạy, rồi tắt lại.
- Sửa, gỡ kẹt; xong việc, lắp lại đầy đủ tấm che, kiểm tra không còn dụng cụ trong máy.
- Báo mọi người, gỡ khoá, mở nguồn, chạy thử.
Ở xưởng nhỏ không có ổ khoá riêng, ít nhất người sửa máy phải là người tự tay ngắt cầu dao và đứng trông cầu dao hoặc dán băng cảnh báo rõ. Câu "để bật lên thử xem" của người khác trong lúc có người đang thò tay vào máy là câu đã gây ra nhiều tai nạn nghiêm trọng.
Đồ bảo hộ: đúng việc mới có tác dụng
Kính bảo hộ, tấm che mặt. Cho mài, cắt, khoan, đục. Kính cận thông thường không thay được kính bảo hộ. Mảnh kim loại vào mắt là tai nạn hay gặp nhất ở xưởng cơ khí và có thể làm mất thị lực.
Mặt nạ hàn. Cấp lọc phù hợp với dòng hàn. Người phụ hàn đứng gần cũng cần kính lọc. Mặt nạ tự động tiện nhưng phải còn pin, còn hoạt động.
Găng tay. Găng da cho hàn, găng chống cắt cho cầm tôn sắc cạnh. Nhưng không đeo găng khi làm với máy có trục quay như máy khoan đứng, máy tiện, vì găng có thể bị cuốn vào kéo cả tay theo.
Giày bảo hộ. Mũi thép hoặc mũi cứng, đế chống đâm xuyên, cho chỗ có vật nặng và phoi sắc dưới sàn. Dép lê trong xưởng cơ khí là thói quen nguy hiểm.
Nút tai, chụp tai. Máy mài, máy cắt, đập tôn tạo tiếng ồn lớn; nghe lâu ngày giảm thính lực không hồi phục được.
Quần áo. Vải dày, cài kín, không rách tua; vải tổng hợp dễ cháy dính vào da khi gặp tia lửa hàn.
Người thợ nên đề nghị điều gì và làm gì khi không an toàn
Người lao động có quyền được làm việc trong điều kiện an toàn, được cấp phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp, được huấn luyện. Ở xưởng nhỏ, cách đề nghị hiệu quả thường là cụ thể và nhã nhặn: xin thêm kính vì kính cũ đã trầy, đề nghị lắp lại tấm che máy mài đá bàn, đề nghị đi lại dây điện qua sàn. Nhiều chủ xưởng sẵn lòng làm khi được nhắc cụ thể, vì tai nạn cũng là thiệt hại cho chính họ.
Khi thấy một việc có nguy cơ rõ ràng đe doạ tính mạng, sức khoẻ, như máy hỏng bộ phận an toàn mà vẫn bị yêu cầu chạy, người lao động có quyền từ chối làm hoặc rời khỏi chỗ nguy hiểm và báo cho người quản lý theo quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động. Từ chối một việc nguy hiểm không phải là chống đối.
Một thói quen nhỏ mà hiệu quả là đi một vòng xưởng đầu ca: dây điện có bị xe cán dập không, nắp che máy còn không, bình chữa cháy còn đúng chỗ không, sàn có dầu đổ không. Năm phút đầu ca phát hiện một sợi dây hở có khi tránh được cả một vụ điện giật.
Người mới vào nghề nên tự đặt cho mình một nguyên tắc: không làm máy nào khi chưa được chỉ cách làm và cách dừng khẩn cấp. Hỏi người cũ nhiều lần không ai cười; mất một ngón tay vì ngại hỏi thì không lấy lại được.
Câu hỏi thường gặp
Máy mài cầm tay có được tháo nắp che cho dễ làm không?
Không nên. Nắp che bảo vệ người cầm máy khỏi mảnh đĩa vỡ văng ra và tia lửa. Nhiều tai nạn nghiêm trọng xảy ra đúng với máy đã bị tháo nắp. Nếu nắp che vướng một việc cụ thể, cần đổi dụng cụ hoặc cách làm khác, không tháo nắp.
Bị chói mắt sau khi nhìn tia hàn thì làm sao?
Triệu chứng hay gặp là cộm, chảy nước mắt, đau mắt vài giờ sau khi tiếp xúc. Không dụi mắt, không tự nhỏ các loại thuốc không rõ. Nên đến cơ sở y tế để được khám và xử lý. Lần sau dùng kính lọc phù hợp và dựng tấm chắn quanh chỗ hàn.
Có nên đeo găng tay khi làm máy khoan, máy tiện không?
Không nên đeo găng khi làm việc trực tiếp gần trục quay như máy khoan đứng, máy tiện, vì găng có thể bị cuốn vào trục, kéo cả bàn tay theo. Găng dùng khi cầm phôi sắc cạnh lúc máy đã dừng, hoặc khi hàn. Buộc tóc, cài tay áo cũng quan trọng không kém.
Gỡ phôi kẹt trong máy dập khi máy vẫn có điện có sao không?
Rất nguy hiểm. Máy có thể chạy bất ngờ do người khác bấm, do công tắc hỏng, hay do năng lượng còn tích trong hệ thống. Phải tắt máy, ngắt nguồn ở cầu dao, xả năng lượng còn tích, chèn chặn bộ phận có thể rơi, thử khởi động không chạy rồi mới gỡ.
Xưởng không phát đồ bảo hộ thì người thợ có phải tự mua không?
Theo pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động, người sử dụng lao động có nghĩa vụ trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp cho người lao động làm công việc có yếu tố nguy hiểm, có hại. Người lao động nên đề nghị với chủ; nếu không được, có thể hỏi cán bộ lao động của xã hoặc công đoàn.
