Nước giếng ở xã Xuân Thới Sơn không đồng nhất: giếng ở vùng đất giồng phía đông thường dễ có nước và ít phèn hơn, còn giếng ở vùng ruộng trũng phía tây dễ gặp nước chua, nhiễm sắt, có mùi tanh và cặn vàng. Sự khác biệt đến từ độ sâu giếng, tầng nước mà giếng lấy, loại đất phía trên và khoảng cách tới các nguồn bẩn trên mặt đất.
Bài này đi theo góc tự nhiên: nước ngầm nằm ở đâu, vì sao có phèn, có sắt, vì sao hai giếng sát nhau cho nước khác nhau, và những rủi ro từ mặt đất cũng như từ việc khai thác quá mức. Phần dùng nước giếng hằng ngày, lọc nước, chọn thiết bị và nước máy cho sinh hoạt được viết ở bài về nước giếng khoan trong mục sống ở Xuân Thới Sơn của trang; bài này không lặp lại phần đó.
Nước ngầm nằm ở đâu dưới chân mình
Bên dưới mặt đất của vùng TP Hồ Chí Minh có nhiều lớp đất đá xen kẽ: lớp cát, sỏi cho nước đi qua và chứa được nước, gọi là tầng chứa nước; lớp sét chặt cản nước, ngăn giữa các tầng. Giếng đào nông của nhà quê lấy nước ở lớp gần mặt đất nhất, nơi nước mưa thấm xuống bổ sung hằng năm. Giếng khoan sâu hơn lấy nước ở các tầng bên dưới.
Nước ở tầng nông thay đổi nhanh theo mùa: mùa mưa đầy, mùa khô cạn, và dễ chịu ảnh hưởng của những gì trên mặt đất. Nước ở tầng sâu ổn định hơn, ít chịu ảnh hưởng mùa, nhưng có thể mang đặc tính riêng của lớp đất đá chứa nó, như nhiều sắt, mangan, hoặc chua. Độ sâu cụ thể của từng tầng ở từng khu cần số liệu địa chất thủy văn; bài không nêu con số.
Hiểu điều này giúp đọc đúng câu chuyện của từng giếng: giếng nông đục sau mưa, cạn cuối mùa khô là chuyện bình thường của tầng nông; giếng khoan trong mà để một lúc thì vàng là chuyện của sắt trong tầng sâu.
Vì sao vùng trũng phía tây hay có phèn, có sắt
Ở vùng ruộng trũng phía tây xã, lớp đất phía trên có nhiều đất phèn, chứa hợp chất sắt và lưu huỳnh. Nước mưa thấm qua lớp đất ấy mang theo axit và sắt hoà tan xuống tầng nước nông. Kết quả là giếng đào, giếng khoan nông ở vùng này dễ cho nước chua, có vị chát, để ra không khí một lúc thì chuyển vàng, đóng cặn đỏ nâu ở lu, ở vòi.
Sắt trong nước ngầm tồn tại ở dạng hoà tan khi còn ở dưới đất, thiếu oxy, nên nước mới bơm lên có thể trong. Khi gặp không khí, sắt bị oxy hoá thành dạng không tan, tạo màu vàng, cặn đỏ và mùi tanh. Đó là lý do nhiều người thấy "nước trong mà để một lát thì vàng".
Ở vùng đất giồng phía đông, lớp đất cát pha ít phèn hơn, nước thấm qua sạch hơn về mặt phèn, nên giếng thường cho nước dễ dùng hơn. Tuy vậy, đất cát cũng cho chất bẩn trên mặt đất thấm xuống nhanh hơn, nên giếng nông ở đây lại dễ chịu ảnh hưởng của hầm cầu, chuồng trại gần đó.
Dấu hiệu nước giếng đang có vấn đề
Đổi màu vàng, nâu sau khi để. Dấu hiệu thường gặp của sắt. Vết ố vàng ở lu, bồn, gạch nhà tắm, quần áo trắng ngả màu là cùng một nguyên nhân.
Mùi tanh hay mùi trứng thối. Mùi tanh kim loại thường do sắt; mùi trứng thối có thể do hợp chất lưu huỳnh, gặp ở vùng phèn.
Vị chua, chát. Có thể do nước có tính axit từ đất phèn. Nước chua còn làm ống kim loại, đồ đun nước nhanh hỏng.
Đục sau mưa. Với giếng nông, nước đục sau mưa cho thấy nước mặt đang thấm vào giếng nhanh, kéo theo nguy cơ nhiễm bẩn.
Áp lực, lưu lượng giảm dần. Giếng khoan bơm yếu dần qua các năm có thể do lọc giếng nghẹt cặn sắt, ống gỉ, hoặc mực nước tầng đó hạ xuống. Thợ giếng có thể kiểm tra và súc rửa.
Cặn đen, váng. Cặn đen có thể liên quan tới mangan; váng dầu, mùi lạ là dấu hiệu nguồn ô nhiễm từ mặt đất cần kiểm tra ngay.
Hai giếng sát nhau, nước khác nhau; giếng đổi theo mùa
Người ở vùng này hay ngạc nhiên khi giếng nhà mình vàng phèn mà giếng nhà bên trong veo, dù hai nhà cách nhau vài chục mét. Lý do thường là độ sâu: hai giếng lấy nước ở hai tầng khác nhau, hoặc một giếng đi qua lớp phèn, giếng kia không. Lớp đất đá dưới đất không phải tấm phẳng đều mà có chỗ dày chỗ mỏng, chỗ cát chỗ sét.
Cách làm giếng cũng quan trọng. Giếng khoan có ống chống và trám kín đoạn trên tốt thì nước mặt và nước tầng nông khó lọt vào; giếng làm ẩu, ống hở, nước bẩn trên mặt chảy theo thành ống xuống. Giếng để lâu không dùng, ống gỉ, lọc giếng bị nghẹt cũng làm chất lượng nước thay đổi.
Vị trí so với nguồn bẩn là yếu tố thứ ba: giếng gần hầm cầu, chuồng heo, mương nước thải, bãi rác dễ bị nhiễm vi sinh, nitrat và chất bẩn hữu cơ hơn. Vì vậy, kinh nghiệm của hàng xóm có giá trị tham khảo nhưng không thay được xét nghiệm nước của chính giếng mình.
Mùa mưa làm mực nước tầng nông dâng lên, giếng đào đầy nước, nhưng cũng là lúc nguy cơ nhiễm bẩn cao nhất. Nước mưa chảy tràn qua sân, chuồng trại, hố rác, mương thải rồi thấm xuống đất quanh giếng; giếng thành thấp hoặc không có nắp còn bị nước tràn thẳng vào. Ở những khu hay đọng nước, giếng nằm trong vùng đọng là giếng có rủi ro.
Ở vùng phèn, những trận mưa đầu mùa còn rửa axit và sắt từ lớp đất đã bị oxy hoá trong mùa khô xuống tầng nước nông, khiến nước giếng chua và vàng hơn trong vài tuần đầu mùa mưa. Hiện tượng này thường giảm dần khi mùa mưa ổn định.
Cách giảm rủi ro khá đơn giản: nâng thành giếng cao hơn mức nước từng đọng, làm nắp kín, láng xi măng quanh miệng giếng có độ dốc ra ngoài, giữ khoảng cách với chuồng trại và hầm cầu. Sau mỗi lần nước ngập tràn vào giếng, không dùng cho ăn uống cho tới khi làm sạch và xét nghiệm lại.
Khai thác nước ngầm và chuyện sụt lún
Trong nhiều năm, TP Hồ Chí Minh khai thác nước ngầm với lượng lớn cho sinh hoạt và sản xuất. Các nghiên cứu và báo cáo của ngành tài nguyên môi trường đã chỉ ra mực nước ngầm ở nhiều tầng bị hạ thấp, và việc khai thác quá mức là một trong những nguyên nhân góp phần gây sụt lún mặt đất ở một số khu vực của thành phố.
Vì vậy, thành phố đã có chủ trương hạn chế, giảm dần khai thác nước ngầm, khuyến khích chuyển sang dùng nước máy ở những nơi đã có mạng cấp nước, và quản lý việc khoan giếng theo quy định về tài nguyên nước. Mức độ áp dụng cụ thể với hộ gia đình, cơ sở sản xuất ở từng khu cần kiểm theo quy định hiện hành.
Với xưởng, cơ sở sản xuất dùng nhiều nước, khai thác nước ngầm thường phải có giấy phép hoặc đăng ký theo quy mô. Với hộ gia đình, giếng nhỏ cho sinh hoạt có quy định riêng. Khi định khoan giếng mới, hỏi uỷ ban xã về quy định trước khi gọi thợ khoan.
Giếng đào nông và giếng khoan: khác nhau ở đâu
Bảng dưới so sánh hai kiểu giếng phổ biến ở vùng này theo góc tự nhiên và rủi ro thường gặp. Mỗi giếng cụ thể vẫn cần xét nghiệm:
| Tiêu chí | Giếng đào nông | Giếng khoan |
|---|---|---|
| Tầng nước lấy | Gần mặt đất, nước mưa bổ sung nhanh | Sâu hơn, tuỳ độ sâu khoan |
| Theo mùa | Đầy mùa mưa, có thể cạn cuối mùa khô | Ổn định hơn |
| Rủi ro thường gặp | Nhiễm bẩn từ mặt đất, vi sinh, đục sau mưa | Sắt, mangan, độ chua; nhiễm bẩn nếu ống hở |
| Ở vùng phèn | Dễ chua, có phèn | Có thể vẫn nhiễm sắt, chua tuỳ tầng |
| Việc cần làm | Thành giếng kín, nắp đậy, xa nguồn bẩn | Ống chống, trám kín đoạn trên, đăng ký theo quy định |
Bảng không khuyên chọn loại giếng nào. Ở những nơi đã có nước máy, dùng nước máy cho ăn uống là lựa chọn an toàn và phù hợp chủ trương của thành phố; nước giếng có thể dùng cho tưới, rửa sau khi đã biết chất lượng.
Xét nghiệm nước: khi nào và kiểm những gì
Nên xét nghiệm nước giếng khi bắt đầu dùng một giếng mới, khi mua hoặc thuê nhà có giếng, khi nước đổi màu, mùi, vị, sau khi khu vực bị ngập, và định kỳ nếu dùng cho ăn uống. Xét nghiệm do phòng thí nghiệm có năng lực thực hiện; cơ sở y tế dự phòng hoặc các trung tâm kiểm nghiệm có thể hướng dẫn nơi làm và cách lấy mẫu đúng.
Những chỉ tiêu thường được quan tâm ở vùng này gồm độ chua, sắt, mangan, độ đục, các chỉ tiêu vi sinh, và một số chỉ tiêu liên quan ô nhiễm từ mặt đất như nitrat, amoni. Phòng thí nghiệm sẽ tư vấn bộ chỉ tiêu phù hợp với mục đích dùng nước. Kết quả nên được so với quy chuẩn hiện hành về nước sinh hoạt.
Bộ thử nhanh bán ở cửa hàng giúp biết sơ bộ độ chua, sắt, nhưng không thay xét nghiệm đầy đủ, nhất là với chỉ tiêu vi sinh. Khi kết quả cho thấy nước không đạt, hỏi chuyên môn về cách xử lý hoặc chuyển sang nguồn nước khác cho ăn uống.
Giếng cũ bỏ hoang: đừng để thành lối cho chất bẩn
Khi nhà chuyển sang dùng nước máy, nhiều giếng cũ bị bỏ không, nắp hỏng, thành giếng nứt, có khi thành chỗ đổ rác. Một giếng bỏ hoang không được trám là lối đi thẳng cho nước bẩn trên mặt đất xuống tầng nước ngầm, ảnh hưởng tới cả các giếng khác quanh đó. Giếng hở miệng còn nguy hiểm cho trẻ nhỏ và vật nuôi.
Giếng không dùng nữa nên được đậy kín chắc chắn, hoặc trám lấp theo hướng dẫn kỹ thuật, nhất là giếng khoan. Việc trám giếng khoan đúng cách cần thợ có kinh nghiệm để không để lại lỗ hổng dọc thành ống. Một số quy định về tài nguyên nước có đề cập trách nhiệm trám lấp giếng không còn sử dụng; nên hỏi địa phương.
Với người mua, thuê nhà cũ ở vùng ven đô, hỏi chủ nhà về giếng cũ trong khuôn viên: ở đâu, sâu bao nhiêu, còn dùng không. Một cái giếng bị lấp tạm bằng tấm ván dưới lớp đất mỏng là rủi ro không nhỏ khi xây sửa.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng vàng có uống được không?
Màu vàng thường do sắt, nhưng nước có thể còn vấn đề khác như vi sinh hay độ chua. Không nên dùng cho ăn uống khi chưa xét nghiệm và xử lý phù hợp; nơi có nước máy nên dùng nước máy cho ăn uống.
Vì sao nước giếng mới bơm lên trong mà để lâu lại vàng?
Sắt hoà tan trong nước ngầm ở dạng không màu khi thiếu oxy. Khi gặp không khí, sắt bị oxy hoá thành dạng không tan, gây màu vàng và cặn đỏ nâu.
Khoan giếng sâu hơn có hết phèn không?
Không chắc. Tầng sâu có thể ít phèn hơn nhưng vẫn có sắt, mangan hoặc đặc tính khác. Hỏi kinh nghiệm thợ khoan địa phương, kiểm quy định về khoan giếng và xét nghiệm sau khi khoan.
Có được tự khoan giếng trong nhà không?
Việc khoan giếng chịu quy định về tài nguyên nước, và thành phố có chủ trương hạn chế khai thác nước ngầm ở nơi có nước máy. Hỏi uỷ ban xã về quy định áp dụng trước khi khoan.
Giếng gần hầm cầu bao xa là an toàn?
Không có khoảng cách tuyệt đối cho mọi loại đất; đất cát cho chất bẩn đi nhanh hơn đất sét. Giữ giếng càng xa nguồn bẩn càng tốt, làm thành giếng kín và xét nghiệm định kỳ chỉ tiêu vi sinh.
Sau khi ngập có nên dùng lại nước giếng ngay không?
Không nên dùng cho ăn uống ngay. Nước ngập có thể tràn vào giếng mang theo chất bẩn. Làm sạch giếng theo hướng dẫn của cơ quan y tế và xét nghiệm trước khi dùng lại.
