Địa hình xã Xuân Thới Sơn nhìn chung là đồng bằng thấp, nhưng không phẳng tuyệt đối: phần phía đông, gần lõi Hóc Môn cũ, nằm trên đất giồng cao ráo hơn; càng đi về phía tây, giáp vùng Bình Chánh cũ và Đức Hòa (nay thuộc Tây Ninh), đất càng thấp, ruộng trũng và kênh mương dày hơn. Chênh lệch không lớn, nhưng đủ quyết định chỗ nào ở được từ xưa, chỗ nào làm ruộng, chỗ nào đọng nước mùa mưa.
Bài này không đưa cao độ cụ thể vì số đo chính xác cần lấy từ bản đồ địa hình hoặc khảo sát của cơ quan chuyên môn. Thay vào đó, bài giải thích vì sao vùng này có dáng cao thấp như vậy, cách nhận ra chỗ cao chỗ thấp bằng mắt khi đi ngoài thực địa, và những hệ quả đối với nước, đất và việc xây dựng.
Vùng chuyển tiếp giữa đất xám và đất trũng
Nhìn rộng ra cả vùng tây bắc TP Hồ Chí Minh, có hai dạng đất lớn gặp nhau. Phía bắc và đông bắc, về hướng Củ Chi cũ, là vùng đất xám cao, nền đất cũ, thoát nước tốt. Phía tây và tây nam, về hướng Bình Chánh cũ và Đức Hòa, là vùng đất thấp, trũng, nhiều nơi là đất phèn, thuộc rìa của vùng trũng rộng lớn phía tây thành phố. Vùng Hóc Môn cũ nằm ở chỗ chuyển tiếp giữa hai dạng này.
Xã Xuân Thới Sơn, ở phía tây vùng Hóc Môn cũ, mang rõ dấu vết của sự chuyển tiếp ấy. Trong cùng một xã, có ấp nằm trên nền đất cao pha cát, giếng đào nông có nước, trồng cây ăn trái tốt; có ấp lại nằm sát ruộng trũng, mùa mưa nước đứng, đất dẻo, có phèn. Người địa phương phân biệt hai kiểu đất này rất tự nhiên qua cách gọi "đất giồng" và "đất ruộng".
Hiểu vùng chuyển tiếp giúp tránh hai cách nghĩ sai: nghĩ cả xã đều cao ráo như khu chợ Hóc Môn, hoặc nghĩ cả xã đều trũng như vùng ruộng phía tây Bình Chánh. Thực tế nằm ở giữa, và thay đổi theo từng ấp, có khi theo từng con hẻm. Hai căn nhà cách nhau vài trăm mét có thể có hai câu chuyện mùa mưa khác hẳn nhau.
Vì sao làng xưa nằm ở phía cao
Người khẩn hoang chọn chỗ ở trước hết theo nước: chỗ ở phải khô quanh năm, có giếng nước ngọt, gần ruộng để làm. Những dải giồng cao ở phía đông của vùng đáp ứng điều đó. Vì vậy các xóm cũ, ngôi đình, khu mộ gia tộc thường nằm trên đất cao, còn ruộng trải xuống chỗ thấp. Đường làng xưa chạy theo lưng giồng, nối các cụm nhà với nhau.
Đến hôm nay, mô hình ấy vẫn nhận ra được. Những khu dân cư lâu đời, nhà có vườn cây cổ thụ, thường ở chỗ cao. Những khu dân cư mới, nhà phố, dãy trọ, nhiều khi mọc trên đất ruộng cũ đã được san lấp, nằm ở chỗ vốn thấp. Cùng một trận mưa, hai kiểu khu này có thể phản ứng rất khác nhau.
Đây là lý do người lớn tuổi hay khuyên "hỏi xem chỗ đó hồi xưa là ruộng hay vườn" trước khi mua đất hay thuê nhà. Câu hỏi nghe đơn giản nhưng chứa đựng cả trăm năm kinh nghiệm về địa hình của vùng. Người trả lời được thường là người đã từng cấy lúa hay chăn trâu trên chính khu đất ấy, và họ nhớ cả những chỗ ngày xưa nước đứng tới đầu gối.
Nhận ra chỗ cao, chỗ thấp bằng mắt
Nhìn hướng hẻm dốc. Đứng ở đầu hẻm, nhìn vào trong: nếu hẻm dốc nhẹ xuống, phía cuối hẻm thấp hơn đường chính, và nước mưa sẽ dồn về đó. Ở những trục đường lâu đời, các hẻm thường dốc dần xuống phía ruộng cũ.
Nhìn cây và cỏ. Dừa nước, lác, năng, bông súng, rau muống mọc tự nhiên là dấu hiệu đất thấp, giữ nước. Cây ăn trái lâu năm, tre gai, cây sao, cây dầu mọc tốt thường ở chỗ cao hơn.
Nhìn nền nhà hàng xóm. Nếu nhà quanh đó đều có bậc tam cấp cao, nền được tôn lên nhiều lần, hoặc có vết nước trên tường, đó là khu từng bị nước vào.
Nhìn mương và cống. Mương nước nằm sát bờ đường, cống thoát đổ ra phía ruộng thì phía đó thấp. Mương khô cả mùa mưa thường cho thấy đất cao hoặc mương đã bị lấp.
Nhìn màu đất sau mưa. Sau một trận mưa, chỗ đất cao khô mặt nhanh, đi lại được ngay; chỗ thấp còn sũng nước, đất dẻo dính chân cả ngày sau. Đi một vòng quanh khu đất vào sáng hôm sau trận mưa lớn là cách kiểm tra rất thật.
Hỏi người ở lâu. Không có phép nhìn nào thay được câu trả lời của người đã sống ở đó qua nhiều mùa mưa. Hỏi họ chỗ nào hay đọng nước, đọng bao lâu.
Đường mới cao hơn nhà cũ: địa hình do con người làm ra
Bên cạnh địa hình tự nhiên, xã Xuân Thới Sơn còn có một lớp địa hình do con người tạo ra trong mấy chục năm qua. Mỗi lần đường được làm lại, mặt đường thường được nâng cao hơn để chống ngập và chịu tải xe nặng. Nhà hai bên xây từ trước bỗng thấp hơn đường, có nhà phải bước xuống mới vào được cửa.
Song song, ruộng trũng được san lấp thành nền nhà, nền xưởng, mỗi chủ đất tự chọn độ cao theo ý mình. Kết quả là một bức khảm cao thấp lổn nhổn: lô này cao, lô bên cạnh thấp, nước chảy theo những lối không ai thiết kế. Một khu đất "tự nhiên cao" có thể trở thành chỗ trũng tương đối chỉ vì xung quanh đều được tôn nền.
Vì vậy, khi đánh giá một chỗ cao hay thấp, cần nhìn cả hai lớp: địa hình gốc (vốn là giồng hay ruộng) và địa hình hiện tại (so với đường, so với lô bên cạnh). Lớp thứ hai thay đổi nhanh và thường là nguyên nhân trực tiếp của những trận đọng nước mới xuất hiện vài năm gần đây.
Đất cao và đất trũng khác nhau ra sao
Bảng dưới so sánh hai kiểu đất chính trong xã theo những điều người ở, người làm nông, người xây dựng quan tâm. Đây là mô tả chung, từng thửa cần khảo sát riêng:
| Khía cạnh | Đất cao (đất giồng) | Đất trũng (đất ruộng) |
|---|---|---|
| Thành phần thường gặp | Cát pha, đất xám, tơi xốp | Sét, thịt nặng, có nơi nhiễm phèn |
| Nước mùa mưa | Thấm và thoát nhanh | Đọng lâu, chậm rút |
| Nước giếng nông | Thường dễ có nước, ít phèn hơn | Dễ gặp phèn, sắt |
| Cây trồng hợp | Cây ăn trái, rau màu, vườn tạp | Lúa, rau muống, cá, sen, súng |
| Xây dựng | Nền chắc hơn, ít phải tôn nền | Cần tôn nền, xử lý móng, dễ lún nếu san lấp vội |
Bảng giúp hình dung, không thay khảo sát địa chất khi xây công trình lớn. Với nhà ở dân dụng, kỹ sư thiết kế sẽ quyết định cần làm móng thế nào dựa trên điều kiện thật của khu đất.
Địa hình và dòng nước trong xã
Nước mưa trong xã đi theo địa hình: từ chỗ cao chảy xuống chỗ thấp, từ đất giồng xuống ruộng, từ ruộng vào mương, từ mương ra các kênh lớn hơn. Ở phía tây, mạng kênh thủy lợi nối các vùng ruộng trũng với nhau và với các kênh lớn của vùng Bắc Bình Chánh cũ, làm nhiệm vụ vừa dẫn nước tưới vừa tiêu nước mùa mưa.
Khi dòng chảy tự nhiên này bị chặn, nước sẽ tìm đường khác. Một con mương bị lấp để làm lối đi, một cống bị rác bịt, một lô đất tôn nền chắn ngang lối nước cũ, đều có thể làm nước đọng ở chỗ trước đây không đọng. Đây là chuyện thường gặp ở vùng ven đô chuyển đổi nhanh.
Các bài khác trong mục này đi sâu vào từng phần của chuyện nước: kênh thủy lợi phía tây, mương trong ấp, ngập cục bộ, san lấp ruộng trũng. Bài này chỉ đặt khung: muốn hiểu nước ở đâu, trước hết phải hiểu đất cao đất thấp ở đâu. Một nhà ở giữa xã có thể nhận nước từ ba bốn khu xung quanh, nên chuyện thoát nước của một nhà ít khi chỉ là chuyện riêng của nhà đó.
Xem địa hình trên giấy và trên mạng
Người muốn biết chính xác hơn có thể xem bản đồ địa hình có đường đồng mức hoặc điểm cao độ, thường có trong hồ sơ quy hoạch, hồ sơ khảo sát của dự án, hoặc ở cơ quan chuyên môn về đo đạc, quy hoạch. Thông tin quy hoạch của thành phố cũng thường kèm cao độ nền xây dựng khống chế cho từng khu, là con số mà công trình mới phải tuân theo.
Một số ứng dụng bản đồ trên điện thoại cho xem lớp địa hình hoặc ảnh vệ tinh qua nhiều năm. Ảnh vệ tinh cũ đặc biệt hữu ích: bạn thấy được khu đất hôm nay là nhà phố từng là ruộng nước hay vườn cây. Tuy nhiên, dữ liệu cao độ phổ biến trên mạng thường không đủ chi tiết để phân biệt chênh lệch vài tấc, mà ở vùng này vài tấc đã là khác biệt lớn.
Khi cần quyết định quan trọng như mua đất hay xây nhà, nên thuê đơn vị khảo sát đo cao độ thực tế của khu đất so với mặt đường và các lô xung quanh. Chi phí đo đạc nhỏ so với chi phí sửa chữa khi nhà bị nước vào sau vài mùa mưa.
Địa hình đang thay đổi tiếp
Địa hình của xã không đứng yên. Việc san lấp ruộng, nâng đường, xây khu dân cư mới vẫn tiếp diễn; các dự án hạ tầng lớn đã được công bố ở khu vực tây bắc, khi triển khai, cũng sẽ đổi dáng đất ở những chỗ chúng đi qua. Những chỗ hôm nay khô ráo có thể đọng nước vài năm sau nếu xung quanh được tôn cao, và ngược lại.
Ở tầm dài hơn, các nghiên cứu về TP Hồ Chí Minh nhắc nhiều tới nguy cơ sụt lún mặt đất liên quan tới khai thác nước ngầm và tải trọng công trình, cùng với xu hướng mưa cực đoan. Mức độ ở từng khu cụ thể của xã cần dữ liệu đo đạc chuyên môn; trang không đưa con số vì không có nguồn đo riêng cho khu vực này.
Điều người dân làm được là quan sát và ghi lại: mùa mưa năm nay nước đọng ở đâu, bao lâu, so với năm trước. Những ghi chép đơn giản này, khi gom lại ở cấp ấp, là tư liệu tốt để góp ý với chính quyền khi có kế hoạch làm đường, làm cống.
Câu hỏi thường gặp
Xuân Thới Sơn có bị ngập triều như vùng ven sông Sài Gòn không?
Phần lớn xã nằm xa sông Sài Gòn, nên ít chịu triều trực tiếp như các xã ven sông. Đọng nước ở đây chủ yếu do mưa lớn, địa hình trũng và hệ thống thoát nước chưa theo kịp việc xây dựng. Mức độ ảnh hưởng của triều qua mạng kênh ở từng khu cần hỏi người địa phương.
Làm sao biết đất mình mua trước đây là ruộng hay vườn?
Hỏi người lớn tuổi ở quanh đó, xem mục đích sử dụng đất ghi trong giấy tờ, xem ảnh vệ tinh cũ trên ứng dụng bản đồ, và quan sát cây cỏ, mương nước quanh khu đất. Kết hợp vài cách sẽ ra câu trả lời khá chắc.
Phía đông xã có hoàn toàn không đọng nước không?
Không hẳn. Đất cao hơn giúp thoát nước tốt hơn, nhưng những chỗ có đường nâng cao, cống nhỏ, hẻm thấp vẫn có thể đọng nước khi mưa to. Địa hình do con người làm ra nhiều khi quan trọng hơn địa hình tự nhiên.
Cao độ nền nhà nên bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung cho cả xã. Công trình mới phải theo cao độ nền khống chế trong quy hoạch và giấy phép xây dựng, nếu có; nhà ở riêng lẻ nên nhờ kỹ sư xem độ cao so với mặt đường hiện tại và dự kiến nâng đường trong tương lai.
Có bản đồ cao độ của xã để xem không?
Thông tin cao độ chi tiết thường nằm trong hồ sơ quy hoạch, khảo sát của các dự án hoặc tại cơ quan chuyên môn. Bạn có thể hỏi uỷ ban xã hoặc cơ quan quy hoạch thành phố về cách tiếp cận thông tin công khai.
Đất giồng có tốt hơn đất ruộng để xây nhà không?
Đất giồng thường cho nền chắc và ráo hơn, nhưng mỗi khu đất cần khảo sát riêng. Đất ruộng vẫn xây nhà được nếu xử lý nền móng và tôn nền đúng kỹ thuật, không san lấp vội bằng vật liệu kém.
