Xã Xuân Thới Sơn có hai kiểu đất chính: đất giồng (cát pha, đất xám) ở những dải cao phía đông và quanh các xóm cũ, và đất phèn ở các vùng ruộng trũng phía tây. Đất phèn nhận ra được qua nước trong vắt bất thường hoặc có váng màu gỉ sắt, đất có vệt đỏ cam và đốm vàng rơm khi đào lên, và những loài cỏ ưa phèn như cỏ năng mọc dày.
Hai kiểu đất này ảnh hưởng trực tiếp tới việc trồng trọt, chất lượng nước giếng, độ bền của nền nhà và cả cách xử lý khi san lấp. Bài này giải thích bản chất của từng loại, cơ chế khiến phèn "nổi lên" vào đầu mùa mưa, và những điều người ở, người làm vườn nên biết. Phần kỹ thuật canh tác chi tiết thuộc mục ruộng vườn của trang.
Đất giồng: cái lưng đất cao ráo
Đất giồng ở vùng Hóc Môn là phần đất cao hơn xung quanh, thành phần chủ yếu là cát pha hoặc đất xám, tơi, thoát nước nhanh. Nó là phần rìa của vùng đất xám rộng ở phía bắc thành phố, kéo xuống và xen giữa các vùng trũng. Người xưa chọn đất giồng để ở, để trồng cây ăn trái, trồng rau, và đào giếng lấy nước ngọt. Màu đất giồng thường xám nhạt hoặc vàng nhạt, bóp trong tay thấy sạn cát, khô thì rời ra, khác hẳn đất ruộng dẻo quánh.
Ưu điểm của đất giồng là ráo, ít ngập, dễ làm đất, rễ cây đi sâu được. Nhược điểm là nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, mùa khô dễ khô hạn, phải tưới thường xuyên và bón phân hữu cơ để cải tạo. Cây trồng trên đất giồng mùa khô cần nước nhiều hơn hẳn cây trên đất ruộng.
Với nhà ở, đất giồng thường cho nền tương đối chắc. Tuy vậy, không phải chỗ nào trông cao cũng là đất giồng thật: có lô là đất ruộng đã được tôn cao bằng cát hoặc vật liệu khác. Khi đào móng, lớp đất thật bên dưới mới cho biết bạn đang đứng trên giồng hay trên ruộng cũ.
Đất phèn là gì và vì sao vùng trũng phía tây có phèn
Đất phèn là loại đất chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh, chủ yếu là khoáng pyrit (sắt sunfua), hình thành trong điều kiện ngập nước lâu dài, thiếu oxy, giàu chất hữu cơ, như các vùng đầm lầy, bưng biền cũ. Khi còn ngập nước, pyrit nằm yên, đất chưa chua; đó là phèn tiềm tàng. Khi đất bị phơi ra không khí, pyrit bị oxy hoá, sinh ra axit, và đất trở thành phèn hoạt động.
Các vùng trũng phía tây thành phố, gồm cả rìa phía tây xã Xuân Thới Sơn, có nguồn gốc là vùng đất thấp ngập nước, nên đất phèn phổ biến. Mức độ phèn khác nhau theo từng cánh đồng, từng độ sâu: có chỗ phèn nhẹ, có chỗ lớp phèn nằm sâu chỉ lộ ra khi đào mương hay san ủi.
Phèn không chỉ là chuyện của ruộng. Khi đất phèn bị đào lên, đổ đống phơi nắng, hay bị hạ mực nước, axit và sắt, nhôm hoà tan sẽ theo nước mưa chảy vào mương, vào ao, làm nước chua, có thể gây chết cá và ảnh hưởng cây trồng xung quanh. Chuyện này hay xảy ra ở các lô đất vừa được đào ao, đào móng hay san ủi, nhất là khi đất đào lên bị bỏ phơi qua cả mùa khô.
Dấu hiệu nhận biết đất phèn và nước phèn
Nước trong vắt bất thường. Nước ruộng, nước mương ở vùng phèn nặng có khi trong veo, nhìn thấy đáy, vì nhôm hoà tan làm lắng các hạt sét. Nước trong mà cá, cây thủy sinh thưa thớt là dấu hiệu đáng ngờ.
Váng màu gỉ sắt. Trên mặt nước tù, dọc bờ mương có váng ánh dầu hoặc lớp cặn màu nâu đỏ, cam. Đó là sắt kết tủa khi gặp không khí.
Đất có vệt đỏ cam và đốm vàng rơm. Đào xuống, đất ruộng phèn thường có màu xám xanh, xen những vệt đỏ cam dọc đường rễ cũ và có thể có đốm màu vàng rơm nhạt. Đốm vàng rơm là dấu hiệu phèn đã bị oxy hoá mạnh.
Mùi khó chịu khi đào. Lớp đất phèn tiềm tàng khi mới đào lên có thể có mùi như trứng thối, do hợp chất lưu huỳnh.
Cây chỉ thị. Cỏ năng, lác mọc dày, trong khi lúa và rau còi cọc, lá vàng; tràm mọc tốt trong khi các cây khác khó sống.
Vì sao phèn "nổi" lên đầu mùa mưa
Người làm ruộng vùng phèn quen với hiện tượng đầu mùa mưa, nước ruộng và nước mương bỗng chua hơn, cá chết rải rác, lúa mới gieo bị vàng. Cơ chế khá rõ: suốt mùa khô, mực nước trong đất hạ xuống, lớp đất phèn phía trên bị phơi ra không khí và bị oxy hoá, sinh axit và muối sắt, muối nhôm. Những trận mưa đầu mùa hoà tan các chất này và rửa chúng xuống mương, xuống ruộng.
Vì vậy, nhà nông vùng phèn có kinh nghiệm "xổ phèn": để những trận mưa đầu rửa đất, tháo nước chua ra khỏi ruộng rồi mới gieo cấy; không để đất phèn khô nứt nẻ quá lâu; giữ nước trong ruộng để hạn chế oxy hoá. Bón vôi cũng là biện pháp phổ biến để giảm chua. Lượng vôi và thời điểm bón tuỳ độ phèn thật của từng ruộng; cán bộ khuyến nông hoặc người làm lâu năm trong vùng là người nên hỏi.
Hiện tượng này có liên hệ trực tiếp với chuyện san lấp và đào mương: khi đất phèn tiềm tàng bị đào lên và phơi ra, lượng axit sinh ra có thể lớn hơn nhiều so với một mùa khô bình thường. Đó là lý do việc đào ao, đào mương, san ủi ở vùng phèn cần tính tới nơi đổ đất và nước rửa.
Đất phèn và nền nhà, công trình
Đất phèn ở vùng trũng thường là đất sét mềm, nhiều nước, chịu lực kém. Xây nhà trực tiếp lên đất ruộng cũ mà không xử lý nền móng phù hợp có thể dẫn tới lún, nứt tường, nghiêng nền sau vài năm. Lún càng rõ khi san lấp vội và xây ngay, không để nền ổn định.
Môi trường phèn còn có tính chua, có thể ăn mòn bê tông và cốt thép theo thời gian nếu công trình nằm trong vùng đất và nước chua mà không có biện pháp bảo vệ. Với nhà ở dân dụng, mức độ ảnh hưởng tuỳ vào độ phèn thật của khu đất và cách thi công; kỹ sư thiết kế sẽ quyết định cần xử lý gì.
Lời khuyên an toàn: trước khi xây trên đất ruộng cũ ở phía tây xã, nên khảo sát địa chất ở mức phù hợp với quy mô công trình, hỏi kỹ thợ đã làm nhà ở khu đó, và không tiết kiệm phần móng. Sửa móng sau khi nhà đã lún tốn kém hơn nhiều so với làm đúng từ đầu. Với nhà thuê, dấu hiệu nên để ý là vết nứt chéo ở góc cửa, nền gạch bong phồng, cửa đóng không khít; đó có thể là dấu hiệu nền đang lún không đều.
Vì sao trên đất phèn lúa còi mà tràm, năng vẫn sống
Đất phèn gây khó cho cây trồng qua nhiều cách cùng lúc. Độ chua cao làm rễ khó hút dinh dưỡng; nhôm và sắt hoà tan ở nồng độ cao gây độc trực tiếp cho rễ; lân trong đất bị giữ chặt, cây thiếu lân dù có bón. Kết quả thường thấy là lúa đẻ nhánh kém, lá vàng, rễ thâm đen, rau còi cọc, cây ăn trái trồng thẳng xuống ruộng phèn chết dần.
Ngược lại, có những loài đã quen với điều kiện ấy. Tràm, cỏ năng, lác, một số loài lúa địa phương chịu phèn sống được ở nơi các cây khác không sống nổi. Đó là lý do vùng phèn ở phía tây thành phố từng có nhiều tràm, và vì sao nhìn thảm cỏ mọc tự nhiên có thể đoán được đất bên dưới.
Người làm vườn ở rìa phía tây xã thường giải bài toán phèn bằng cách lên liếp: đào mương, đắp đất thành luống cao, để lớp mặt được rửa phèn qua nhiều mùa mưa, trồng cây trên liếp còn rễ không chạm lớp phèn bên dưới. Cách làm này tốn công nhưng cho phép trồng rau, cây kiểng trên đất mà trồng thẳng sẽ thất bại.
Đất giồng và đất phèn: so sánh để dùng
Bảng dưới gom những khác biệt chính giữa hai kiểu đất theo góc người ở và người làm vườn:
| Tiêu chí | Đất giồng | Đất phèn vùng trũng |
|---|---|---|
| Vị trí thường gặp | Phía đông xã, quanh xóm cũ | Ruộng trũng phía tây, ven mương |
| Màu và cảm giác tay | Xám nhạt, vàng nhạt, sạn cát, tơi | Xám xanh, sẫm, dẻo, có vệt đỏ cam |
| Nước | Thoát nhanh, mùa khô thiếu nước | Đọng lâu, chua, có váng sắt |
| Cây trồng thuận | Cây ăn trái, rau màu, cây kiểng | Lúa chịu phèn, tràm, rau muống; trồng màu cần lên liếp |
| Việc cần làm | Bón hữu cơ, tưới đều, che phủ gốc | Giữ ẩm, rửa phèn, bón vôi, lên liếp, tránh phơi đất phèn |
Trên thực tế, nhiều thửa đất ở vùng chuyển tiếp mang tính chất trung gian: lớp mặt là đất pha, lớp dưới có phèn. Đào thử một hố sâu vừa phải ở vài điểm là cách đơn giản để biết thửa đất của mình thuộc loại nào. Nhớ lấp hố lại sau khi xem, và đừng để đất phèn đào lên nằm phơi nắng lâu ngày.
Sống trên đất phèn: những điều nhỏ mà có ích
Không cần là nhà nông, người ở vùng đất phèn cũng gặp chuyện phèn hằng ngày. Một số lưu ý:
- Nước giếng khoan hay giếng đào ở vùng phèn dễ có sắt, màu vàng, mùi tanh; nên xét nghiệm trước khi dùng cho ăn uống. Chuyện xử lý nước sinh hoạt được viết ở mục sống ở Xuân Thới Sơn của trang.
- Trồng rau, cây cảnh trong chậu dùng đất mua hoặc đất đã cải tạo, không lấy đất ruộng phèn ngoài đồng bỏ thẳng vào chậu.
- Nuôi cá trong ao vùng phèn cần theo dõi nước đầu mùa mưa; cá nổi đầu, chết rải rác có thể do phèn rửa xuống.
- Khi đào móng, đào ao, đất phèn đào lên không nên đổ đống ngay cạnh mương, ao của nhà bên.
- Đồ sắt, hàng rào kim loại ở vùng đất và nước chua dễ gỉ hơn; sơn chống gỉ và kê cách đất giúp bền lâu.
- Khi mua đất trồng hoặc thuê ruộng ở phía tây xã, hỏi người làm trước đó về phèn: mùa nào nặng, đã rửa phèn ra sao, trồng gì từng thất bại. Kinh nghiệm của họ đáng giá hơn mọi lời quảng cáo.
Những lưu ý này không thay tư vấn chuyên môn, nhưng giúp tránh phần lớn phiền toái thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Toàn bộ xã Xuân Thới Sơn có phải đất phèn không?
Không. Phèn tập trung ở các vùng ruộng trũng, chủ yếu phía tây. Phía đông và các xóm cũ trên giồng là đất cát pha, đất xám ít phèn hơn. Từng thửa cần quan sát hoặc xét nghiệm riêng.
Đất phèn có xây nhà được không?
Được, nếu xử lý nền móng đúng kỹ thuật. Đất phèn vùng trũng thường mềm, nên cần khảo sát và thiết kế móng phù hợp, không san lấp vội rồi xây ngay.
Có cách thử phèn tại nhà không?
Có thể dùng giấy thử độ chua hoặc bút đo độ pH bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp để thử nước và đất. Cách này cho biết đất, nước có chua hay không, nhưng không thay xét nghiệm đầy đủ khi cần quyết định lớn.
Vì sao đầu mùa mưa cá trong ao hay chết?
Một nguyên nhân thường gặp ở vùng phèn là mưa đầu mùa rửa axit, sắt và nhôm từ lớp đất bị oxy hoá trong mùa khô xuống ao, làm nước chua đột ngột. Cũng có nhiều nguyên nhân khác, như thiếu oxy hay ô nhiễm, nên cần xem xét cụ thể.
Đất giồng có cần cải tạo không?
Đất giồng ráo nhưng nghèo dinh dưỡng và giữ nước kém. Bón phân hữu cơ, phủ gốc bằng rơm, lá khô và tưới đều đặn giúp cây trồng tốt hơn, nhất là trong mùa khô.
Cỏ năng mọc nhiều có phải đất phèn không?
Cỏ năng mọc dày là dấu hiệu thường gặp của đất phèn, nhưng không phải bằng chứng duy nhất. Kết hợp với màu nước, váng sắt và màu đất khi đào sẽ cho nhận định chắc hơn.
