Ở vùng ven đô như Xuân Thới Sơn, tổ hợp dễ xảy ra cháy lớn là xưởng chứa vật liệu dễ cháy như gỗ, nhựa, mút xốp, giấy, sơn nằm sát dãy trọ nhiều phòng nhỏ, lối đi hẹp, cửa sổ có khung sắt. Nguồn cháy hay gặp nhất là điện: dây quá tải, ổ cắm lỏng, sạc xe điện qua đêm; tiếp theo là tia lửa hàn, cắt, mài và thuốc lá. Người lao động và người ở trọ tự làm được nhiều việc: giữ lối thoát thông, biết vị trí và cách dùng bình chữa cháy, không sạc xe trong phòng ngủ, và khi có cháy thì thoát trước, gọi 114 ngay.
Bài viết theo nguyên lý phòng cháy chữa cháy chung cho người lao động và người ở trọ. Nghĩa vụ phòng cháy của chủ xưởng, chủ trọ, điều kiện cấp phép thuộc quy định riêng; ai cần nên hỏi cơ quan công an phụ trách phòng cháy chữa cháy hoặc Ủy ban nhân dân xã.
Vì sao xưởng và dãy trọ sát nhau là tổ hợp nguy hiểm
Ở nhiều ấp của xã, một mảnh đất được chia thành xưởng phía trước, dãy trọ phía sau, hoặc xưởng một bên, trọ một bên, chung tường. Xưởng gỗ, xưởng nhựa, xưởng bao bì, kho mút xốp có lượng vật liệu dễ cháy lớn; cháy bùng lên toả nhiệt và khói đen rất nhanh. Dãy trọ thì nhiều phòng nhỏ, mỗi phòng một bếp, một ổ cắm sạc, cửa sổ có khung sắt chống trộm, lối đi chung hẹp và thường chỉ có một lối ra.
Khi cháy xảy ra vào ban đêm, người trong dãy trọ đang ngủ, khói vào phòng trước khi lửa tới. Phần lớn thương vong trong các vụ cháy nhà ở là do ngạt khói chứ không phải do bỏng. Khói nhựa, mút xốp cháy rất độc, chỉ vài hơi đã có thể làm người mất ý thức.
Mùa khô ở TP Hồ Chí Minh, từ khoảng cuối năm tới tháng tư, nắng nóng kéo dài, độ ẩm thấp, vật liệu khô hơn, là thời gian nguy cơ cháy cao. Đây cũng là lúc nhiều xưởng chạy đơn hàng dồn trước Tết, tăng ca, hàng hoá chất đầy kho, nên cần để ý gấp đôi.
Hiểu điều này để thấy vì sao những việc nhỏ như giữ hành lang thông thoáng, có lối thoát thứ hai, có chìa khoá mở khung sắt trong tầm tay lại quan trọng đến vậy. Lửa có thể không tới phòng mình, nhưng khói thì tới rất nhanh.
Nguồn cháy hay gặp và cách phòng
Phần lớn vụ cháy ở xưởng nhỏ và nhà trọ có nguồn gốc quen thuộc. Bảng dưới gom các nguồn hay gặp với cách phòng ở mức người làm và người ở tự làm được:
| Nguồn cháy | Ở đâu | Phòng thế nào |
|---|---|---|
| Điện quá tải, chập | Ổ cắm nối dài nhiều tầng, dây cũ, mô tơ phủ bụi | Không cắm nhiều thiết bị công suất lớn vào một ổ; báo chủ thay dây, ổ hỏng; vệ sinh bụi máy |
| Sạc xe điện, pin | Hành lang, phòng trọ, góc xưởng | Sạc ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy, không sạc qua đêm khi ngủ, dùng bộ sạc đúng loại |
| Tia lửa hàn, cắt, mài | Xưởng cơ khí, xưởng sửa chữa trong khu dân cư | Dọn chất cháy quanh chỗ làm, có bình chữa cháy gần, kiểm tra lại sau khi làm xong |
| Bếp nấu | Phòng trọ, bếp tập thể của xưởng | Không bỏ bếp khi đang nấu, khoá van bình gas khi không dùng, để xa rèm, giấy |
| Thuốc lá | Kho, khu chứa phế liệu, góc khuất | Không hút trong xưởng, kho; dập kỹ tàn thuốc |
| Giẻ thấm sơn, dầu | Xưởng sơn, xưởng gỗ, gara | Bỏ vào thùng kim loại có nắp, không chất đống |
| Đốt rác, đốt phế liệu | Bãi đất trống gần xưởng, sau dãy trọ | Không đốt; đốt phế liệu nhựa còn độc cho cả xóm |
Trong các nguồn trên, sạc xe điện và điện quá tải là hai nguồn đáng lo nhất ở xóm trọ công nhân hiện nay, vì xe điện ngày càng nhiều và thói quen sạc qua đêm ngay trong phòng hay ngoài hành lang hẹp rất phổ biến.
Việc người ở trọ tự làm được
Biết hai lối thoát. Ngay khi dọn vào, đi một vòng xem dãy trọ có mấy lối ra, lối nào dẫn ra đường, cửa nào khoá. Nếu chỉ có một lối, đề nghị chủ trọ làm lối thoát thứ hai hoặc ô cửa thoát nạn.
Chìa khoá khung sắt trong tầm tay. Cửa sổ, cửa ban công có khung sắt chống trộm thì phải có ô mở được từ bên trong, chìa để chỗ cố định, cả nhà biết. Khung sắt hàn chết là cái bẫy khi cháy.
Không chặn hành lang. Xe, đồ đạc, giày dép, bếp nấu ở hành lang làm lối thoát hẹp lại, khi khói mù mịt người chạy ra sẽ vấp ngã.
Sạc xe đúng chỗ. Không sạc xe điện trong phòng ngủ, không sạc qua đêm khi mọi người đã ngủ; nếu dãy trọ có khu sạc chung thì dùng khu đó.
Ổ cắm, dây điện. Không tự kéo dây câu điện nối tạm; ổ cắm nóng, có mùi khét, có tia lửa thì rút ngay và báo chủ trọ.
Thiết bị báo khói. Thiết bị báo khói độc lập dùng pin giá không cao, dán trần là xong. Đề nghị chủ trọ lắp, hoặc tự lắp trong phòng mình.
Lưu số khẩn cấp. 114 là số báo cháy, cứu nạn cứu hộ; 115 là cấp cứu y tế. Lưu sẵn trong điện thoại, dạy cả trẻ con trong nhà.
Ở trong xưởng: những thói quen giữ an toàn cho cả ca
Người làm trong xưởng nên biết bình chữa cháy đặt ở đâu, loại gì, cách dùng: rút chốt, hướng vòi vào gốc lửa, bóp cò, quét qua lại. Nhiều xưởng có bình nhưng chưa ai từng cầm thử; đến lúc có cháy nhỏ, người ta loay hoay đọc hướng dẫn trong khi lửa lan. Đề nghị chủ xưởng cho tập dùng bình một lần là việc đáng làm.
Lối đi trong xưởng phải luôn thông, không chất hàng chắn cửa thoát. Cửa cuốn xưởng khi mất điện có thể không mở được bằng mô tơ; cần biết cách mở bằng tay hoặc có cửa thoát phụ. Kho chứa vật liệu dễ cháy nên tách khỏi chỗ có tia lửa, có lối riêng.
Cuối ca, người về sau cùng nên tắt máy, ngắt điện những thiết bị không cần chạy qua đêm, kiểm tra chỗ vừa hàn, cắt không còn tàn lửa. Nhiều vụ cháy xưởng xảy ra vào ban đêm khi không còn ai, bắt đầu từ một thiết bị để chạy hoặc một tàn lửa âm ỉ.
Nếu xưởng có người ngủ lại trông coi, chỗ ngủ phải tách khỏi khu chứa hàng, gần lối ra, có thiết bị báo khói và đèn pin. Ngủ lại ngay giữa đống mút xốp, gỗ ván là cách rất nguy hiểm.
Khi phát hiện cháy: thứ tự hành động
Khi cháy, người ta thường hoảng và làm sai thứ tự. Nhớ thứ tự đơn giản này:
- Hô to báo cho mọi người xung quanh, đập cửa các phòng bên cạnh nếu ở dãy trọ.
- Gọi 114 hoặc nhờ người khác gọi ngay, nói rõ địa chỉ, có người mắc kẹt không, cháy gì.
- Nếu đám cháy còn nhỏ và có bình chữa cháy, dập trong khi luôn giữ lối thoát sau lưng; nếu không dập được nhanh thì bỏ ngay.
- Ngắt cầu dao điện nếu tiếp cận an toàn; không dùng nước dập đám cháy điện khi chưa ngắt điện.
- Thoát ra: cúi thấp người dưới lớp khói, che mũi miệng bằng khăn, sờ cửa trước khi mở, cửa nóng thì không mở.
- Không quay lại lấy đồ, không đi thang máy nếu có, không trốn vào nhà vệ sinh hay gầm giường.
- Nếu bị kẹt: vào phòng có cửa sổ, đóng cửa, bịt khe bằng khăn ướt, ra hiệu ở cửa sổ, gọi 114 báo vị trí.
Xe chữa cháy cần đường vào. Ở các hẻm nhỏ, xe máy đậu kín hai bên, cổng khoá, xe chữa cháy không vào được là chuyện đã xảy ra ở nhiều nơi. Người trong xóm có thể giúp bằng cách dọn đường, chỉ đường, mở cổng.
Sau một vụ cháy nhỏ, và khi cháy ở xưởng bên cạnh
Nhiều đám cháy nhỏ được dập kịp bằng bình chữa cháy hay xô nước rồi mọi người coi như xong. Thực ra đó là lúc nên dừng lại tìm nguyên nhân: ổ cắm nào chập, dây nào nóng, pin xe nào phồng, tàn hàn rơi vào đâu. Không sửa nguyên nhân thì lần sau có thể không may mắn như vậy. Bình đã dùng phải nạp lại ngay, đừng treo lại bình rỗng lên tường.
Sau cháy, kiểm tra kỹ chỗ cháy một thời gian vì vật liệu như mút xốp, gỗ, giấy có thể âm ỉ bên trong rồi bùng lại. Ai hít nhiều khói, có ho, khó thở, đau đầu thì nên đi khám, vì ngộ độc khói có khi biểu hiện muộn.
Khi thấy cháy ở xưởng bên cạnh, người trong dãy trọ không nên đứng xem sát chỗ cháy hay chạy vào giúp lấy hàng. Việc cần làm là đánh thức mọi người trong dãy, chuẩn bị thoát, đóng cửa sổ phía đám cháy để khói ít vào, dọn xe ra khỏi lối đi cho xe chữa cháy, và nghe theo hướng dẫn của lực lượng chữa cháy. Khói đen từ nhựa, mút cháy có thể lan rất xa theo hướng gió.
Nếu có người bị thương hay mất tài sản, giữ lại ảnh, giấy tờ và hỏi Ủy ban nhân dân xã về các hỗ trợ có thể có. Người ở trọ nên giữ giấy tờ quan trọng trong một túi gọn, để chỗ dễ lấy, để khi phải thoát vội không mất hết.
Đề nghị chủ xưởng, chủ trọ những gì
Người lao động và người ở trọ có quyền đề nghị những điều kiện an toàn tối thiểu. Với chủ trọ: lối thoát thứ hai, ô thoát trên khung sắt, khu sạc xe riêng thoáng khí, thiết bị báo khói, bình chữa cháy ở hành lang, hệ thống điện có thiết bị bảo vệ. Với chủ xưởng: bình chữa cháy đủ và còn hạn, lối thoát không bị chặn, kho tách riêng, tập dùng bình cho công nhân.
Nói chuyện cụ thể, đưa ra đề nghị từng việc, thường được đón nhận hơn là phàn nàn chung chung. Nhiều chủ trọ sẵn sàng lắp thiết bị báo khói, làm ô thoát khi được nhắc, vì một vụ cháy cũng là mất trắng tài sản của họ.
Khi thấy nguy cơ rõ ràng mà không được khắc phục, như xưởng chứa hoá chất dễ cháy sát phòng ngủ, lối thoát duy nhất bị khoá ban đêm, có thể phản ánh với Ủy ban nhân dân xã hoặc công an xã. Công an là lực lượng quản lý phòng cháy chữa cháy ở địa phương và có thể kiểm tra, hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Sạc xe điện trong phòng trọ qua đêm có nguy hiểm không?
Có rủi ro. Pin và bộ sạc xe điện có thể quá nhiệt, chập cháy, đặc biệt khi dùng bộ sạc không đúng loại, pin cũ hay đã va đập. Cháy lúc mọi người đang ngủ trong phòng kín rất nguy hiểm. Nên sạc ở khu thoáng, xa vật dễ cháy, có người trông, và rút sạc khi pin đầy.
Dãy trọ chỉ có một lối ra thì nên làm gì?
Đề nghị chủ trọ làm lối thoát thứ hai hoặc ô thoát nạn trên khung sắt có thể mở từ bên trong. Trong lúc chờ, biết rõ lối duy nhất, giữ hành lang thông thoáng, để chìa khoá khung sắt cửa sổ chỗ cố định. Nếu chủ trọ không khắc phục, có thể phản ánh với công an xã.
Khi có khói trong dãy trọ thì thoát ra thế nào?
Cúi thấp người, bò nếu cần, vì khói và khí nóng bốc lên cao. Che mũi miệng bằng khăn. Sờ cửa trước khi mở, nếu cửa nóng thì không mở mà tìm lối khác hoặc chờ cứu ở phòng có cửa sổ. Không quay lại lấy đồ, gọi 114 báo vị trí.
Bình chữa cháy dùng như thế nào?
Nguyên tắc chung: rút chốt an toàn, hướng vòi vào gốc lửa chứ không phải ngọn lửa, bóp cò, quét qua lại cho tới khi lửa tắt. Đứng ở phía có lối thoát sau lưng, cách đám cháy một khoảng an toàn. Nên được tập dùng thử một lần, vì đọc hướng dẫn lúc đang cháy là quá muộn.
Phát hiện xưởng bên cạnh chứa nhiều hoá chất dễ cháy sát nhà trọ thì báo ai?
Nói chuyện với chủ xưởng và chủ trọ trước. Nếu không được khắc phục, phản ánh với công an xã, lực lượng quản lý phòng cháy chữa cháy ở địa phương, hoặc Ủy ban nhân dân xã, kèm ảnh chụp và mô tả. Trường hợp đang có rò rỉ, mùi gas, khói thì gọi 114 ngay.
Có nên tự lắp thiết bị báo khói trong phòng trọ không?
Nên. Thiết bị báo khói độc lập dùng pin dễ lắp, không cần đi dây, giúp đánh thức người đang ngủ khi có khói. Lắp trên trần, xa chỗ nấu ăn để tránh báo nhầm, thử chuông định kỳ và thay pin theo hướng dẫn. Đề nghị chủ trọ lắp cho cả dãy thì càng tốt.
