Ô nhiễm kênh rạch ở vùng ven đô như Xuân Thới Sơn thường đến từ ba nguồn chồng lên nhau: nước thải sinh hoạt của khu dân cư và dãy trọ chưa có hệ thống thu gom, nước thải từ cơ sở sản xuất và chăn nuôi, và rác thải bị đổ hoặc trôi xuống kênh. Dấu hiệu dễ thấy là nước đổi màu đen hay xám, bốc mùi, có váng, bọt, rác dồn ven bờ và cá nổi đầu.
Mức độ ô nhiễm của từng con kênh cụ thể cần kết quả quan trắc chính thức; bài này không đánh giá kênh nào nặng nhẹ ra sao. Mục đích là giúp người dân nhận biết, hiểu nguồn gốc, biết điều nên và không nên làm, và biết cách cùng nhau giảm ô nhiễm. Phần phản ánh sự cố trên kênh thủy lợi đã có ở bài về kênh An Hạ và kênh phía tây; bài này đi vào chuyện hằng ngày của người sống cạnh kênh.
Nhìn, ngửi, quan sát: nước kênh đang có vấn đề
Màu nước. Nước kênh bình thường ở vùng này thường đục nâu vì phù sa, đất. Nước chuyển xám đen, có màu lạ như đỏ, xanh đậm, trắng đục bất thường là dấu hiệu đáng để ý, nhất là khi xuất hiện đột ngột.
Mùi. Mùi hôi thối như trứng ung, mùi hoá chất, mùi dầu là dấu hiệu nước thiếu oxy hoặc có chất thải lạ. Mùi rõ nhất vào buổi chiều nắng và khi nước kênh cạn.
Bề mặt. Váng dầu óng ánh, bọt trắng dày không tan, lớp màng xanh của tảo nở dày đều là dấu hiệu ô nhiễm. Váng màu gỉ sắt ở vùng phèn là chuyện khác, liên quan tới đất.
Sinh vật. Cá nổi đầu đớp không khí vào sáng sớm, cá chết hàng loạt, ốc, tôm biến mất là dấu hiệu nước thiếu oxy hoặc có độc chất. Lục bình, bèo mọc quá dày cũng có thể do nước giàu chất thải hữu cơ.
Rác. Rác sinh hoạt dồn ở khúc quanh, chân cầu, cửa cống cho thấy có điểm đổ rác ở thượng nguồn hoặc rác bị cuốn theo nước mưa từ khu dân cư.
Các nguồn gây ô nhiễm thường gặp
Bảng dưới gom các nguồn gây ô nhiễm kênh rạch thường gặp ở xã ven đô, kèm dấu hiệu và thời điểm hay xảy ra. Phân biệt chính xác cần quan trắc, bảng chỉ giúp hình dung:
| Nguồn | Dấu hiệu thường gặp | Khi nào rõ nhất |
|---|---|---|
| Nước thải sinh hoạt từ nhà ở, dãy trọ | Nước xám đen, mùi hôi, rác nhỏ, bọt xà phòng | Mùa khô khi nước kênh cạn, buổi tối giờ sinh hoạt |
| Nước thải chăn nuôi | Mùi phân, nước nâu đen, bèo tảo phát triển mạnh | Khi vệ sinh chuồng trại, đầu mùa mưa |
| Nước thải cơ sở sản xuất | Màu lạ, mùi hoá chất, váng dầu, bọt | Thường theo giờ làm việc, có khi xả ban đêm |
| Rác sinh hoạt bị đổ hoặc trôi xuống | Túi ni lông, chai nhựa, xốp dồn ven bờ | Sau mưa lớn, ở các điểm đổ rác tự phát |
| Phèn rửa trôi từ đất | Nước trong bất thường hoặc váng gỉ sắt, cá chết | Đầu mùa mưa, sau khi san ủi đất phèn |
Một con kênh thường chịu nhiều nguồn cùng lúc. Vì vậy, khi phản ánh, mô tả đúng điều thấy được (màu, mùi, thời điểm, vị trí) có ích hơn là khẳng định ngay ai là thủ phạm.
Rác ven kênh: vì sao người ta đổ ở đó
Bờ kênh, đầu cầu, bãi đất trống ven mương hay trở thành điểm đổ rác tự phát vì nhiều lý do cộng lại. Đó là chỗ khuất, ít người qua lại ban đêm; nằm xa tuyến thu gom rác hoặc ở ranh giữa hai ấp, hai xã, không rõ ai quản; và một khi đã có đống rác đầu tiên, người sau dễ đổ thêm vì nghĩ "chỗ này người ta đổ rồi".
Ở khu nhiều nhà trọ, một phần rác ven kênh đến từ người mới đến chưa biết giờ thu gom, chưa đăng ký dịch vụ thu gom, hoặc phòng trọ không có chỗ để rác. Phần khác đến từ các cơ sở nhỏ đổ phế liệu, xà bần, rác công nghiệp không muốn trả phí xử lý. Rác xây dựng đổ xuống mương còn làm hẹp dòng chảy, góp phần gây ngập.
Giải quyết rác ven kênh vì vậy không chỉ là dọn: cần có chỗ bỏ rác đúng, thông tin về giờ thu gom tới tận người ở trọ, chiếu sáng và để mắt tới các điểm khuất, và xử lý nghiêm những người cố tình đổ trộm. Chủ trọ đóng vai trò lớn ở khâu thông tin cho người thuê. Một tờ hướng dẫn dán ở cửa dãy trọ, bằng hình vẽ đơn giản, về chỗ để rác và giờ thu gom thường hiệu quả hơn nhiều lời nhắc miệng.
Ô nhiễm kênh ảnh hưởng tới đời sống thế nào
Với nhà nông, nước kênh ô nhiễm làm khó việc tưới rau, nuôi cá. Rau ăn sống tưới bằng nước bẩn có nguy cơ nhiễm vi sinh; cá nuôi trong ao lấy nước kênh ô nhiễm dễ chết, chậm lớn. Nhiều hộ ở vùng ven đô đã phải chuyển sang dùng nước giếng hay nước chứa cho những việc cần nước sạch hơn. Có hộ bỏ hẳn nghề nuôi cá vì không còn kiểm soát được nước vào ao.
Với người ở cạnh kênh, ô nhiễm là mùi hôi mỗi chiều nắng, muỗi sinh sôi ở nước tù, ruồi nhặng quanh đống rác, và nỗi lo cho trẻ con hay chơi gần bờ. Giá trị của những căn nhà sát kênh ô nhiễm cũng bị ảnh hưởng, và người thuê trọ thường né những dãy phòng sát mương hôi.
Về dài hạn, nước kênh bẩn có thể thấm xuống lớp nước ngầm nông, ảnh hưởng tới các giếng đào gần đó. Đây là một lý do nữa để không dùng nước giếng nông gần kênh ô nhiễm cho ăn uống khi chưa xét nghiệm.
Trẻ em, vật nuôi và bờ kênh ô nhiễm
Ở các ấp có kênh mương chạy qua, bờ kênh thường là chỗ chơi của trẻ con: câu cá, bắt ốc, thả thuyền giấy, tắm mát những ngày nóng. Với kênh ô nhiễm, những trò này mang rủi ro sức khoẻ: tiếp xúc nước bẩn qua da trầy, nuốt phải nước, ăn cá ốc bắt được. Thêm vào đó là rủi ro đuối nước ở những đoạn bờ trơn, dốc, đáy bùn sâu.
Người lớn trong xóm nên nói chuyện với trẻ về những đoạn kênh không được chơi, vì sao không được, và chỉ cho trẻ chỗ chơi khác. Cấm suông thường không hiệu quả bằng một chỗ chơi thay thế như sân nhà văn hoá, sân trường ngoài giờ học. Với gia đình ở trọ, cả cha mẹ cùng đi làm ca, việc trẻ chơi gần kênh không người trông là chuyện cần các hàng xóm để mắt giúp.
Vật nuôi như chó, vịt, gà thả rông xuống kênh bẩn cũng có thể mắc bệnh hoặc mang chất bẩn về nhà. Người nuôi vịt thả kênh nên để ý những đợt nước đổi màu, cá chết để tránh cho vịt xuống nước những ngày đó. Sau khi trẻ hay vật nuôi lỡ tiếp xúc nước bẩn, tắm rửa bằng nước sạch và để ý các dấu hiệu bất thường trong vài ngày sau.
Những việc không nên làm
Khi sống cạnh kênh ô nhiễm, một số phản ứng tự nhiên lại làm tình hình xấu hơn hoặc gây nguy hiểm:
- Đốt rác ven kênh để "dọn cho nhanh": khói độc, nguy cơ cháy lan sang cỏ khô, nhà gần, và rác cháy dở vẫn rơi xuống nước.
- Tự xử lý chất lạ trôi trên kênh như thùng hoá chất, dầu, bao bì có ký hiệu cảnh báo: tránh xa, báo cơ quan chức năng.
- Dùng nước kênh bẩn tưới rau ăn sống hoặc rửa rau, rửa dụng cụ ăn uống.
- Bắt cá, ốc ở đoạn kênh ô nhiễm để ăn, nhất là sau khi thấy cá chết bất thường.
- Tự chặn kênh, lấp cống xả của nhà khác hay của xưởng để "trị": có thể gây ngập cho cả khu và vi phạm pháp luật.
- Đổ thêm rác, xà bần với suy nghĩ "đằng nào cũng bẩn rồi".
Phản ứng đúng là ghi lại, báo đúng nơi, và cùng hàng xóm làm những việc trong tầm tay.
Ghi nhận và phản ánh cho có hiệu quả
Ô nhiễm kênh thường không phải chuyện một lần mà lặp đi lặp lại. Phản ánh có hiệu quả nhất khi có ghi nhận theo thời gian: một cuốn sổ hoặc thư mục ảnh ghi ngày, giờ, vị trí, màu nước, mùi, có cá chết không. Nếu ô nhiễm xuất hiện theo giờ cố định, chẳng hạn chiều tối hay sáng sớm, đó là manh mối quan trọng về nguồn xả.
Phản ánh tập thể có sức nặng hơn phản ánh đơn lẻ: nhiều hộ cùng ký tên, cùng mô tả, gửi qua trưởng ấp lên xã, hoặc gửi qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố. Nội dung nên tập trung vào điều quan sát được, tránh quy kết khi chưa có kết luận của cơ quan chức năng, để không thành chuyện va chạm với hàng xóm.
Khi cơ quan chức năng xuống kiểm tra, cung cấp ghi nhận của mình và chỉ đúng vị trí. Sau đó, theo dõi xem tình trạng có cải thiện không; nếu không, tiếp tục phản ánh kèm ghi nhận mới. Kiên trì, có tư liệu, đúng kênh là cách người dân thường đạt kết quả. Giữ lại số hồ sơ hay biên nhận của mỗi lần phản ánh để lần sau nhắc lại cho nhanh.
Việc cộng đồng làm được
Nhiều ấp ở các vùng ven đô đã tổ chức ngày vệ sinh kênh mương định kỳ, với sự tham gia của đoàn thể, người dân và cả người ở trọ. Một buổi sáng vớt rác, phát cỏ bờ kênh, dọn điểm đổ rác tự phát, cắm bảng nhắc nhở không có chữ thì bằng hình, đủ làm thay đổi một đoạn kênh trong vài tháng, với điều kiện sau đó có người để mắt giữ.
Chủ trọ có thể làm nhiều việc nhỏ mà hiệu quả: bố trí thùng rác có nắp cho dãy trọ, hướng dẫn người thuê giờ đổ rác, không cho nước thải chảy thẳng ra mương mà qua bể tự hoại đúng chuẩn, nhắc người thuê không ném rác qua cửa sổ phía sau. Người thuê mới thường làm theo nếp có sẵn; nếp tốt từ đầu đỡ được rất nhiều.
Chủ xưởng, chủ trại chăn nuôi cạnh kênh có nghĩa vụ xử lý nước thải theo quy định về bảo vệ môi trường trước khi xả. Hàng xóm có quyền hỏi, góp ý và phản ánh. Một xưởng giữ kênh sạch cũng là xưởng ít va chạm với khu dân cư nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nước kênh đen và hôi có nguy hiểm cho sức khoẻ không?
Nước kênh ô nhiễm có thể chứa vi sinh gây bệnh và chất độc. Không dùng để tắm, rửa rau, tưới rau ăn sống; tránh để trẻ em chơi gần. Nếu có triệu chứng bất thường sau khi tiếp xúc, nên đi khám.
Thấy xưởng xả nước lạ xuống kênh thì báo ai?
Ghi lại ảnh, video, thời gian, vị trí, rồi báo trưởng ấp, uỷ ban xã hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố. Không tự xử lý, không tự chặn cống xả.
Dọn rác ven kênh có cần xin phép không?
Dọn rác tự nguyện thường được địa phương khuyến khích; nên báo trưởng ấp để phối hợp, có chỗ tập kết rác và bảo đảm an toàn ở bờ kênh trơn, sâu. Không tự ý phá công trình hay đào bờ kênh.
Có nên thả cá vào kênh để làm sạch nước không?
Không nên tự ý thả. Cá không giải quyết được nguồn ô nhiễm, có thể chết hàng loạt nếu nước thiếu oxy, và thả loài lạ có thể gây hại cho hệ sinh thái. Gốc của vấn đề là kiểm soát nguồn xả.
Vì sao dọn rồi mà rác ven kênh lại xuất hiện?
Vì nguồn rác chưa được xử lý: điểm đổ khuất, thiếu thông tin thu gom, người cố tình đổ trộm. Dọn phải đi kèm thùng rác đúng chỗ, thông tin cho người ở trọ, chiếu sáng và giám sát của cộng đồng.
Nước giếng gần kênh ô nhiễm có dùng được không?
Không nên dùng cho ăn uống khi chưa xét nghiệm. Giếng nông gần kênh bẩn có nguy cơ bị nước kênh thấm vào. Chi tiết về nước ngầm có ở bài riêng trong mục này.
