Ở Xuân Thới Sơn, nhiều người lớn tuổi sống trong nhà vườn hoặc nhà trong hẻm, ban ngày ở nhà một mình khi con cháu đi làm ở xưởng, ở nội đô. Ba việc quyết định chất lượng sống của họ là: khám bệnh định kỳ có người đưa đi, có cách đi lại khi không tự chạy xe được nữa, và trong nhà đủ an toàn để không té ngã, không bị cô lập khi có chuyện.
Bài viết dành cho con cháu đang lo cho cha mẹ, ông bà, và cho chính người lớn tuổi muốn sống độc lập lâu hơn. Bài không chỉ định cơ sở khám chữa bệnh cụ thể, không thay lời khuyên của bác sĩ; nó gom những việc thực tế mà nhiều gia đình trong xã đã làm, từ chuyện sửa nhà vệ sinh tới chuyện ai đưa ông đi tái khám.
Ở nhà một mình ban ngày: cảnh quen thuộc của xã
Khi con cháu đi làm ca từ sáng sớm, nhà vườn rộng chỉ còn một ông hoặc một bà. Ông bà vẫn tự nấu ăn, quét sân, tưới cây, cho gà ăn; nhiều người còn làm vườn, chăm vài chậu lan, vài cây mai. Sự bận rộn này tốt cho sức khoẻ và tinh thần, miễn là có những lớp bảo vệ đơn giản.
Rủi ro lớn nhất không phải là bệnh tật đến bất ngờ, mà là khi có chuyện — té ngã, chóng mặt, đau ngực — không có ai biết trong nhiều giờ. Ở nhà vườn lùi sâu, hàng xóm không nghe thấy tiếng gọi. Ở khu dân cư mới, các nhà đều đóng cửa đi làm.
Vì vậy, việc đầu tiên không phải là mua thiết bị đắt tiền mà là thiết lập một nhịp liên lạc: con cháu gọi điện vào giờ cố định giữa buổi sáng và đầu giờ chiều; một hàng xóm thân ghé qua hoặc nhìn sang mỗi ngày; ông bà có điện thoại dễ dùng, phím to, luôn sạc đầy, lưu sẵn vài số quan trọng ở phím gọi nhanh. Nếu một cuộc gọi không ai nghe, người gọi biết phải nhờ ai sang xem.
Làm nhà an toàn hơn cho người lớn tuổi
Té ngã là tai nạn hay gặp nhất ở người già và có thể để lại hậu quả lâu dài. Nhà ở xã — nhà cấp bốn nền nhiều bậc, sân gạch đọng rêu, nhà vệ sinh xây tách ngoài vườn — có nhiều chỗ dễ ngã. Những sửa đổi đáng làm:
- Nhà vệ sinh: lát gạch chống trơn, lắp tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, có đèn sáng; nếu nhà vệ sinh nằm ngoài vườn, cân nhắc làm một cái trong nhà.
- Lối đi trong nhà và ra sân: bỏ bớt bậc thềm hoặc làm dốc thoải, sơn mép bậc màu sáng để dễ thấy, lắp tay vịn.
- Sân và lối ra vườn: cạo rêu định kỳ, nhất là mùa mưa; không để vòi nước, dây điện vắt ngang lối đi.
- Ánh sáng: đèn đủ sáng ở hành lang, bếp, nhà vệ sinh; đèn ngủ cảm biến cho lối đi ban đêm.
- Giường và ghế: độ cao vừa để đứng lên dễ dàng; giường không quá thấp.
- Bếp: bếp gas có van an toàn, cân nhắc chuyển sang bếp điện nếu người già hay quên tắt.
Không cần làm tất cả cùng lúc. Bắt đầu từ nhà vệ sinh và lối đi ban đêm — hai chỗ xảy ra nhiều tai nạn nhất — rồi làm dần những chỗ khác. Hỏi chính ông bà xem chỗ nào trong nhà họ thấy khó đi nhất; câu trả lời thường bất ngờ.
Khám định kỳ và tái khám: ai đưa đi, đi đâu
Nhiều người lớn tuổi có bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh xương khớp, cần tái khám và lấy thuốc theo lịch. Ở xã ven đô, việc đi khám không khó vì thiếu cơ sở y tế mà khó vì không có người đưa đi đúng ngày, nhất là khi con cháu làm ca.
Cách nhiều gia đình làm: ghi lịch tái khám lên một tờ lịch lớn treo ở nhà và trong điện thoại của con cháu; phân công ai đưa đi từng tháng; với những lần chỉ lấy thuốc theo đơn cũ, hỏi cơ sở y tế xem có thể làm gọn hơn theo quy định không. Kiểm tra thẻ bảo hiểm y tế hoặc thông tin định danh điện tử của ông bà còn hiệu lực, nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu có thuận đường không; sau sắp xếp đơn vị hành chính, nên hỏi lại cơ quan bảo hiểm xã hội nếu thấy thông tin chưa khớp.
Giữ một túi hồ sơ sức khoẻ gồm sổ khám, đơn thuốc, kết quả xét nghiệm gần nhất, danh sách thuốc đang dùng. Mỗi lần đi khám mang theo túi này giúp bác sĩ nắm bệnh nhanh hơn, nhất là khi phải khám ở nơi mới.
Đi lại khi không tự chạy xe máy được nữa
Thời điểm ngừng lái. Thị lực kém, phản xạ chậm, hay quên đường là những dấu hiệu nên bàn với ông bà chuyện thôi tự chạy xe, đặc biệt trên các trục nhiều xe tải. Nói chuyện tôn trọng, đưa ra phương án thay thế cụ thể, đừng chỉ cấm.
Xe ôm quen trong xóm. Nhiều ấp có người chạy xe ôm quen mặt, chở ông bà đi chợ, đi khám theo lịch. Lưu số của một hai người đáng tin và thoả thuận trước.
Xe buýt. Nếu nhà gần tuyến xe buýt, người lớn tuổi có thể đi lại khi có người hướng dẫn lần đầu. Hỏi về chính sách ưu tiên, miễn giảm cho người cao tuổi theo quy định hiện hành.
Gọi xe qua ứng dụng. Con cháu có thể đặt xe giúp từ xa. Dặn tài xế đón đúng chỗ, vì địa chỉ ở xã sau sáp nhập đôi khi định vị chưa chuẩn.
Gom việc. Thay vì đi chợ mỗi ngày, gom đi một hai lần trong tuần khi có người đưa; nhờ người bán quen giao tận nhà những thứ nặng như gạo, nước.
Giữ ông bà không bị lẻ loi
Sự cô đơn ảnh hưởng tới sức khoẻ người già không kém bệnh tật. Ở xã, ông bà có lợi thế là còn xóm giềng, còn đình, chùa, còn những buổi họp ấp, sinh hoạt hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh buổi sáng. Khuyến khích và đưa ông bà đi những buổi sinh hoạt này là cách giữ kết nối tự nhiên nhất.
Với người mới từ quê lên ở cùng con trong khu dân cư mới, chuyện lẻ loi càng rõ: không quen ai, hàng xóm đi làm cả ngày. Con cháu có thể dẫn ông bà đi chào hỏi các nhà xung quanh, tìm xem gần đó có nhóm tập thể dục buổi sáng, nhóm sinh hoạt người cao tuổi của ấp không. Mảnh vườn nhỏ, vài chậu cây cũng là việc để ông bà có cái để chăm, có chuyện để nói với hàng xóm.
Đừng để điện thoại thay hết mọi cuộc trò chuyện. Một bữa cơm cả nhà ngồi cùng, một buổi cuối tuần chở ông bà đi thăm họ hàng có giá trị lớn hơn nhiều cuộc gọi video ngắn.
Khi sức khoẻ yếu đi: chuẩn bị trước những quyết định khó
Đến một lúc, ông bà có thể không còn tự sinh hoạt được hoàn toàn. Lúc đó gia đình phải quyết định: ai ở nhà chăm, có thuê người chăm không, có cần sửa nhà thêm không. Những quyết định này nhẹ nhàng hơn nhiều nếu đã được bàn từ khi ông bà còn khoẻ, theo ý muốn của chính họ.
Nếu thuê người chăm tại nhà, nên qua người giới thiệu tin cậy, thoả thuận rõ công việc, giờ giấc, ngày nghỉ, và để ý những thay đổi ở ông bà sau một thời gian. Với người cần chăm sóc y tế thường xuyên, hỏi bác sĩ điều trị về hướng chăm sóc tại nhà và khi nào cần đưa đi viện.
Giấy tờ cũng nên chuẩn bị sớm: giấy tờ đất, sổ tiết kiệm, ý nguyện của ông bà về việc chia tài sản. Đất vườn ở xã thường là tài sản lớn nhất của gia đình, và tranh chấp giữa anh chị em về đất của cha mẹ là chuyện không hiếm. Nói chuyện rõ ràng, có văn bản theo đúng quy định khi cha mẹ còn minh mẫn là cách giữ hoà khí trong nhà lâu dài.
Thuốc men và bữa ăn khi ông bà ở nhà một mình
Người lớn tuổi dùng nhiều loại thuốc cùng lúc dễ uống nhầm, uống trùng hoặc quên. Một hộp chia thuốc theo ngày và buổi, con cháu sắp sẵn mỗi tuần, là cách đơn giản mà hiệu quả. Giữ danh sách thuốc đang dùng ở chỗ dễ thấy và trong điện thoại của con cháu; không tự mua thêm thuốc theo lời mách bảo khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Bữa ăn trưa khi cả nhà đi vắng thường bị qua loa: ăn lại cơm nguội, ăn mì gói, có khi bỏ bữa. Con cháu có thể nấu sẵn từ tối hoặc sáng, chia hộp để ông bà chỉ cần hâm nóng; hoặc đặt cơm từ một bếp quen trong xóm. Với ông bà có bệnh cần ăn kiêng, hỏi bác sĩ, chuyên viên dinh dưỡng về chế độ phù hợp.
Uống đủ nước là chuyện dễ quên ở người già, nhất là trong mùa khô nóng. Đặt sẵn bình nước ở chỗ ông bà hay ngồi, nhắc trong mỗi cuộc gọi giữa ngày.
Cũng nên để ý những thay đổi nhỏ: ông bà ăn ít hẳn đi, sụt cân, quên đã uống thuốc hay chưa, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong ngày. Đó có thể là dấu hiệu cần đưa đi khám sớm hơn lịch hẹn. Ghi lại những gì quan sát được để kể cho bác sĩ, vì người già thường tự nói “không sao” khi được hỏi.
Nắng nóng mùa khô và người già trong nhà mái tôn, mái ngói thấp
Những tháng nắng nóng, nhà cấp bốn mái tôn hoặc mái ngói thấp ở xã có thể rất nóng vào buổi trưa và đầu giờ chiều — đúng lúc ông bà ở nhà một mình. Người lớn tuổi cảm nhận nóng và khát kém hơn người trẻ, nên dễ bị mệt, chóng mặt mà không nhận ra.
Một vài cách giảm nóng ít tốn kém: lắp lớp cách nhiệt dưới mái tôn, trồng cây hoặc căng lưới che nắng phía tây nhà, mở cửa thông gió vào sáng sớm và chiều tối, đóng lại vào buổi trưa. Bố trí chỗ nghỉ trưa của ông bà ở phòng mát nhất, có quạt hoặc máy lạnh nếu điều kiện cho phép, và dặn ông bà không làm vườn, phơi lúa, phơi đồ dưới nắng gắt giữa trưa.
Khi ông bà có dấu hiệu mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, da nóng khô hoặc lú lẫn trong ngày nắng, đưa vào chỗ mát, cho uống nước từng ngụm nhỏ nếu còn tỉnh, và đưa đi khám ngay nếu không đỡ nhanh hoặc có dấu hiệu nặng.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi ở nhà một mình nên có thiết bị gì?
Quan trọng nhất là một điện thoại dễ dùng, luôn sạc đầy, lưu sẵn số con cháu và hàng xóm ở phím gọi nhanh. Đèn ngủ cảm biến, tay vịn ở nhà vệ sinh và lối đi là những thứ rẻ mà hữu ích. Các thiết bị báo động khác chỉ có tác dụng khi ông bà quen dùng.
Ông bà có cần đổi thẻ bảo hiểm y tế sau khi xã đổi tên không?
Thông tin về địa chỉ hay nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu có thể cần cập nhật theo hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm xã hội. Không nên tự ý làm qua người lạ gọi điện. Hãy hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc bộ phận tiếp nhận ở xã.
Làm sao thuyết phục ông bà thôi chạy xe máy?
Nói chuyện bằng sự quan tâm thay vì ra lệnh, nêu những tình huống cụ thể đã xảy ra, và đưa ra phương án thay thế rõ ràng: ai chở đi chợ, đi khám, lưu số xe ôm quen. Có thể nhờ bác sĩ khám mắt, khám sức khoẻ để có ý kiến chuyên môn.
Ở xã có sinh hoạt gì cho người cao tuổi?
Thường có hội người cao tuổi ở ấp, câu lạc bộ dưỡng sinh, sinh hoạt ở đình, chùa và các buổi họp mặt dịp lễ. Hỏi tổ trưởng dân cư, trưởng ấp hoặc hàng xóm lớn tuổi để biết lịch và cách tham gia.
Có nên đưa ông bà ở quê lên ở cùng trong khu trọ?
Phòng trọ chật, thiếu chỗ đi lại, nhà vệ sinh chung có thể khó với người già. Nếu muốn đón ông bà lên, cân nhắc thuê nhà nguyên căn nhỏ có nhà vệ sinh trong nhà, gần chỗ khám bệnh, và có người ở nhà ban ngày hoặc hàng xóm để ý giúp.
Khi nào cần đưa ông bà đi khám ngay?
Khi có dấu hiệu bất thường như đột ngột yếu liệt tay chân, méo miệng, nói khó, đau ngực, khó thở, ngã đập đầu, sốt cao kèm lừ đừ, lú lẫn bất thường. Những lúc này gọi cấp cứu hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, không chờ con cháu đi làm về.
