Ở những phần của Xuân Thới Sơn còn ruộng, mương và vườn, mùa mưa mang theo ba vị khách quen: muỗi, rắn và chuột. Cách phòng hiệu quả nhất không phải là thuốc xịt mà là dọn chỗ chúng sinh sôi và chặn lối chúng vào nhà. Với muỗi, đó là nước đọng quanh nhà; với rắn, đó là cỏ rậm, đống gạch, khe hở dưới cửa; với chuột, đó là rác và thức ăn để hở.
Muỗi truyền sốt xuất huyết là mối lo sức khoẻ lớn nhất trong số này, nhất là ở dãy trọ đông người, nhiều chậu nước, ít ai dọn. Bài viết đưa ra những việc cụ thể cho nhà vườn, nhà trong khu dân cư mới và dãy trọ, cùng các dấu hiệu phải đi khám ngay. Bài không thay lời khuyên của nhân viên y tế; khi có triệu chứng, hãy đến cơ sở y tế gần nhất.
Vì sao mùa mưa ở đây nhiều muỗi hơn phố
Phía tây xã có ruộng trũng, mương thuỷ lợi, ao cá, vườn lan nhiều chậu, vườn kiểng nhiều bồn nước. Khi mưa xuống đều, mọi chỗ trũng đều thành nơi muỗi đẻ. Thêm vào đó là những thứ do người tạo ra: gáo dừa vứt trong vườn, lốp xe cũ, thùng sơn, chậu vỡ ở bãi đất trống của khu phân lô, và lu, khạp chứa nước không đậy nắp ở dãy trọ.
Muỗi truyền sốt xuất huyết thường đẻ ở nước sạch, đọng trong vật chứa nhỏ quanh nhà, chứ không phải ở ruộng hay mương lớn. Vì thế, dù nhà bạn ở giữa ruộng hay giữa phố, việc quan trọng nhất vẫn là những vật chứa nước trong bán kính quanh nhà. Ruộng và mương lại nuôi các loài muỗi khác, gây phiền về đêm.
Ở dãy trọ, nguy cơ cao hơn vì nhiều người, nhiều thói quen trữ nước, ít người coi khu chung là việc của mình. Một phòng để chậu nước quên đậy là đủ thành ổ cho cả dãy.
Khu dân cư mới phân lô cũng là điểm nóng ít ai để ý. Lô trống lâu ngày thành bãi cỏ, người qua đường vứt chai lọ, xốp, lốp xe; móng nhà xây dở đọng nước mưa hàng tuần. Những chỗ này không thuộc trách nhiệm của nhà nào cụ thể nên thường bị bỏ qua. Các hộ đã về ở có thể cùng đề nghị chủ lô hoặc địa phương dọn, hoặc tự góp một buổi dọn chung đầu mùa mưa.
Dọn chỗ muỗi đẻ: việc mỗi tuần, không phải mỗi năm
Muỗi phát triển từ trứng thành con trưởng thành trong khoảng một tuần ở điều kiện thuận lợi, nên dọn mỗi tuần một lần là nhịp hợp lý:
- Đi một vòng quanh nhà, úp ngược hoặc bỏ mọi vật chứa nước không dùng: gáo dừa, chai lọ, lốp xe, chậu vỡ, vỏ hộp.
- Lu, khạp, thùng chứa nước sinh hoạt phải có nắp kín; thau chậu dùng xong úp lại.
- Thay nước bình hoa, khay hứng nước dưới chậu cây; với vườn lan, kiểng, kiểm tra các khay, bồn hứng nước.
- Khơi rãnh thoát nước, vớt lá trong máng xối để nước không đọng.
- Với hồ, bể cảnh có nước thường xuyên, thả cá ăn lăng quăng nếu phù hợp.
- Ở dãy trọ, chủ trọ và người thuê thống nhất một buổi trong tuần cùng dọn khu chung.
Khi địa phương tổ chức phun thuốc hay chiến dịch diệt lăng quăng, hợp tác mở cửa cho nhân viên vào kiểm tra. Phun thuốc chỉ diệt muỗi trưởng thành trong thời gian ngắn; không dọn chỗ đẻ thì muỗi sẽ quay lại.
Khi nào phải đến cơ sở y tế ngay
Sốt cao đột ngột. Sốt cao kéo dài hai ba ngày, kèm đau đầu, đau người, nhất là trong mùa mưa và ở khu có người đã mắc sốt xuất huyết, nên đi khám thay vì tự mua thuốc hạ sốt rồi chờ.
Dấu hiệu cảnh báo. Đau bụng nhiều, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng, chấm xuất huyết dưới da, mệt lả, lừ đừ, tay chân lạnh — đây là lúc phải đến cơ sở y tế gần nhất ngay, kể cả khi đã hạ sốt.
Đừng tự dùng thuốc không rõ. Không tự ý dùng các loại thuốc hạ sốt, giảm đau không được nhân viên y tế hướng dẫn; có loại không phù hợp khi nghi sốt xuất huyết. Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước.
Bị rắn cắn. Giữ người bị cắn bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn, vòng, và đưa ngay tới cơ sở y tế. Không rạch, không hút nọc, không đắp lá, không uống rượu. Nếu chụp được ảnh con rắn từ xa an toàn thì có ích cho bác sĩ, nhưng đừng cố bắt.
Bị chuột cắn hoặc lội nước bẩn có vết thương hở. Rửa vết thương bằng nước sạch và xà phòng, sau đó hỏi nhân viên y tế. Sốt sau khi lội nước ngập, nhất là kèm đau cơ, cũng nên đi khám.
Rắn vào nhà: chuyện có thật ở nhà gần ruộng
Mùa mưa nước lên làm ướt hang, rắn tìm chỗ khô hơn và thường bò vào sân, kho, chuồng gà, gầm tủ. Ở các nhà vườn và nhà sát ruộng phía tây xã, chuyện thấy rắn trong sân không hiếm. Phần lớn là loài không độc, nhưng người không có chuyên môn rất khó phân biệt, nên coi mọi con rắn là nguy hiểm.
Phòng là chính: phát quang cỏ quanh nhà một khoảng; dọn đống gạch, củi, ván ép để lâu ngày — chỗ trú lý tưởng của rắn và chuột; chặn khe hở dưới cửa, quanh ống nước; đậy miệng cống. Chuồng gà, chuồng vịt thu hút chuột và rắn theo sau, nên đặt xa nhà ở và giữ sạch.
Khi gặp rắn, giữ khoảng cách, đưa trẻ và vật nuôi ra xa, theo dõi chỗ rắn trốn. Đừng cố đập hay bắt bằng tay. Nhờ người có kinh nghiệm trong ấp hoặc báo chính quyền địa phương hỗ trợ. Đi lại ban đêm ở vườn và bờ ruộng nên mang đèn và mang giày, đừng thò tay vào bụi rậm, hốc cây.
Chuột ở dãy trọ và khu chợ nhỏ
Chuột theo rác và thức ăn. Dãy trọ có thùng rác không nắp, đồ ăn thừa để ngoài hành lang, bao gạo để dưới đất là nơi chuột sinh sôi. Khu chợ tự phát, quán cơm công nhân gần xóm trọ cũng thường có chuột, nhất là sau giờ dọn hàng.
Ở vùng ven ruộng, chuột đồng còn theo mùa: khi lúa gặt xong hay nước ngập ruộng, chúng tràn vào nhà, kho thóc, chuồng gà gần đó. Cách làm bền: rác cho vào thùng có nắp và đưa ra điểm thu gom đúng giờ; thức ăn, gạo cất trong hộp kín; bịt lỗ hổng ở chân tường, quanh ống thoát nước; không để đồ đạc ngổn ngang sát tường. Bẫy chuột cơ học an toàn hơn cho trẻ và vật nuôi so với thuốc diệt chuột rải bừa.
Nếu dùng thuốc diệt chuột, chỉ dùng loại được phép lưu hành, đặt trong hộp mồi kín ở chỗ trẻ con và chó mèo không với tới, làm theo hướng dẫn trên bao bì. Ở dãy trọ, chủ trọ nên là người chịu trách nhiệm đặt và thu, để không ai vô tình chạm phải.
Nhà trọ và chủ trọ: phân việc cho rõ
Ở dãy trọ, phòng côn trùng chỉ hiệu quả khi cả dãy cùng làm. Một cách phân việc nhiều nơi áp dụng:
- Chủ trọ: lo máng xối, rãnh thoát nước, nắp cống, thùng rác chung có nắp, phát cỏ khu đất xung quanh, dọn đồ cũ bỏ hoang.
- Người thuê: đậy kín nước trữ trong phòng, không để đồ ăn ngoài hành lang, đổ rác đúng giờ, báo ngay khi thấy chuột, rắn.
- Cả dãy: chọn một buổi trong tuần dọn khu chung, nhất là trong mùa mưa.
- Khi có người trong dãy mắc sốt xuất huyết: báo trạm y tế để được hướng dẫn xử lý ổ dịch, cả dãy dọn kỹ vật chứa nước và ngủ mùng, kể cả ban ngày.
- Phòng có trẻ nhỏ: lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, ngủ mùng, mặc áo dài tay khi chơi ngoài sân lúc chiều tối.
Những việc này rẻ và đơn giản, nhưng chỉ có tác dụng khi được làm đều. Một dãy trọ dọn sạch mỗi tuần thường ít chuyện hơn hẳn dãy bên cạnh chỉ dọn khi đã có người bệnh.
Nhà có trẻ nhỏ và người già: thêm những lớp bảo vệ
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi là hai nhóm dễ bị ảnh hưởng nặng nhất bởi muỗi và các bệnh lây qua nước bẩn mùa mưa. Ở nhà gần ruộng hay trong dãy trọ đông người, nên thêm vài lớp bảo vệ ngoài việc dọn chỗ nước đọng.
Với trẻ nhỏ: cho ngủ mùng cả giấc trưa, vì muỗi truyền sốt xuất huyết thường đốt ban ngày; mặc quần áo dài, sáng màu khi chơi ngoài sân lúc sáng sớm và chiều tối; dùng sản phẩm chống muỗi phù hợp với lứa tuổi theo hướng dẫn trên bao bì hoặc hỏi dược sĩ. Không cho trẻ chơi ở mương, bờ ruộng ngập nước, nơi vừa có muỗi, vừa có rắn, vừa nguy cơ đuối nước.
Với người lớn tuổi: nhiều ông bà ở nhà vườn có thói quen ra vườn sớm, đi bờ ruộng, dọn cỏ bằng tay không. Mang ủng, đeo găng khi làm vườn mùa mưa giúp giảm nguy cơ bị rắn cắn và vết xước nhiễm bẩn. Người già có bệnh nền khi sốt nên đi khám sớm, không chờ.
Với cả nhà: ghi sẵn đường đi nhanh nhất tới cơ sở y tế gần nhất, cả ban ngày lẫn ban đêm, và giữ một người liên lạc có xe khi cần chở người bệnh đi gấp.
Sau một trận ngập: dọn nhà để không thành ổ bệnh
Ở các khu trũng phía tây xã, mưa lớn có thể làm nước tràn vào sân, vào nhà. Khi nước rút là lúc phải dọn ngay, vì bùn, rác và nước đọng sau ngập là môi trường lý tưởng cho muỗi, chuột và vi khuẩn:
- Ngắt điện khu vực bị ngập trước khi vào dọn, chỉ bật lại khi ổ cắm, thiết bị đã khô và kiểm tra an toàn.
- Mang ủng, găng tay khi dọn bùn; người có vết thương hở ở chân tay không lội nước bẩn.
- Xúc bùn, rửa nền, lau tường bằng nước sạch, phơi khô đồ đạc; vứt bỏ thực phẩm đã ngấm nước ngập.
- Lật úp, đổ hết nước trong mọi vật chứa quanh nhà; khơi rãnh để nước không đọng lại thành vũng.
- Kiểm tra giếng, bồn chứa: nếu nước ngập tràn vào thì không dùng để ăn uống cho tới khi đã xử lý và có điều kiện thì xét nghiệm.
- Theo dõi sức khoẻ cả nhà trong những ngày sau; sốt, đau cơ, tiêu chảy kéo dài thì đi khám.
Dọn càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay trong ngày nước rút. Để vài ngày cho bùn khô cứng, việc dọn khó hơn nhiều và muỗi đã kịp đẻ trong các vũng nước còn sót lại.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc muỗi trong nhà có đủ để phòng sốt xuất huyết không?
Không đủ. Thuốc xịt chỉ diệt muỗi trưởng thành trong thời gian ngắn. Nếu quanh nhà còn vật chứa nước có lăng quăng, muỗi mới sẽ nở ra liên tục. Dọn chỗ đẻ mỗi tuần, ngủ mùng và mặc đồ dài tay mới là cách phòng chính.
Ở sát ruộng có phải nhiều muỗi sốt xuất huyết hơn không?
Không hẳn. Muỗi truyền sốt xuất huyết thường đẻ trong vật chứa nước sạch quanh nhà như lu, chậu, gáo dừa. Ruộng và mương nuôi các loài muỗi khác. Vì vậy dọn vật chứa nước quanh nhà vẫn là việc quan trọng nhất dù bạn ở đâu.
Gặp rắn trong sân thì gọi ai?
Giữ khoảng cách, đưa người và vật nuôi ra xa, theo dõi chỗ rắn trốn. Nhờ người có kinh nghiệm trong ấp hoặc báo chính quyền địa phương để được hỗ trợ. Không cố bắt bằng tay hay đập khi không có dụng cụ và kinh nghiệm.
Có nên nuôi mèo để bắt chuột ở dãy trọ không?
Mèo giúp giảm chuột nhưng không thay được việc dọn rác và cất thức ăn kín. Nếu nuôi, cần thống nhất với cả dãy, giữ vệ sinh chỗ mèo ăn ngủ và cẩn thận với người dị ứng lông mèo. Nếu dãy có dùng thuốc diệt chuột, càng phải cẩn thận với mèo.
Người trong dãy trọ bị sốt xuất huyết thì những người khác nên làm gì?
Báo trạm y tế để được hướng dẫn, cả dãy dọn kỹ mọi vật chứa nước, ngủ mùng kể cả ban ngày, mặc đồ dài tay và theo dõi sức khoẻ. Ai có sốt nên đi khám sớm, không tự chẩn đoán.
Thời điểm nào trong năm cần chú ý nhất?
Mùa mưa ở TP Hồ Chí Minh thường kéo dài nhiều tháng trong năm; muỗi tăng khi mưa đều và có nhiều chỗ nước đọng. Nên bắt đầu dọn từ những cơn mưa đầu mùa, đừng chờ tới khi địa phương thông báo có ca bệnh.
