Ở những vùng ruộng vườn trống trải phía tây xã Xuân Thới Sơn, hai rủi ro thời tiết lớn nhất với người làm ngoài trời là sét trong mùa mưa giông và nắng nóng gay gắt cuối mùa khô. Nguyên tắc cốt lõi với sét: nghe thấy sấm là đã ở trong tầm sét, phải vào nơi trú kiên cố ngay. Với nắng nóng: tránh làm việc nặng giữa trưa, uống nước đều, nghỉ trong bóng mát và nhận ra sớm dấu hiệu say nắng.
Bài này viết cho nhà nông, người chăm vườn lan, vườn kiểng, công nhân làm ở bãi, người chạy xe trên các tuyến đường giữa đồng. Thông tin theo khuyến cáo an toàn phổ biến về sét và nóng; bài không thay hướng dẫn y tế hay khoá huấn luyện sơ cấp cứu. Khi có người bị nạn, gọi cấp cứu 115 ngay.
Vì sao đồng trống là nơi nguy hiểm khi có sét
Sét có xu hướng đánh vào những điểm nhô cao nhất trong một vùng, dù không phải lần nào cũng vậy. Giữa cánh đồng phẳng, một người đứng thẳng, một cây đơn độc, một chòi lá, một cột tre có thể là điểm cao nhất xung quanh. Mặt ruộng ướt, mương nước, hàng rào kim loại, lưới che vườn lan có khung sắt còn có thể dẫn dòng điện của sét đi xa khỏi điểm đánh, gây nguy hiểm cho người ở gần.
Người làm vườn, làm ruộng thường ở ngoài đồng đúng vào buổi chiều, lúc mưa giông hay kéo tới trong mùa mưa. Thói quen "ráng làm cho xong" hay "đợi mưa to mới về" là lý do nhiều tai nạn xảy ra. Sét có thể đánh trước khi mưa tới và sau khi mưa đã ngớt, khi người ta tưởng đã an toàn. Điện thoại di động không thu hút sét, nhưng mải nghe gọi giữa đồng lúc trời đang chuyển giông là cách để lỡ mất thời gian quý về chỗ trú.
Ở khu nhà trọ, nhà xưởng ven đồng, nơi nhiều người tụ lại trú mưa, mái tôn và khung sắt có hệ thống tiếp đất đúng chuẩn thì an toàn hơn đứng ngoài trời, nhưng không nên đứng sát tường kim loại, cầm thiết bị cắm điện hay tắm rửa trong lúc giông lớn.
Nhận biết giông sắp tới và quy tắc 30 giây – 30 phút
Dấu hiệu giông đến thường rõ: mây đen dày dựng cao như tháp ở chân trời, gió đổi hướng và mạnh lên đột ngột, nhiệt độ hạ nhanh, nghe tiếng sấm từ xa. Ở đồng trống, có thể thấy cả cột mưa đang tiến lại. Khi thấy các dấu hiệu này, hãy bắt đầu thu dọn và đi về chỗ trú, đừng chờ mưa.
Một quy tắc thường được khuyến cáo là đếm thời gian từ khi thấy chớp tới khi nghe sấm. Nếu dưới khoảng 30 giây, giông đã ở gần, cần vào nơi trú ngay. Sau khi nghe tiếng sấm cuối cùng, nên đợi thêm khoảng 30 phút rồi mới ra ngoài. Cách nhớ đơn giản hơn: nghe được sấm là đã ở trong tầm sét.
Ứng dụng thời tiết trên điện thoại và các bản tin cảnh báo giông của cơ quan khí tượng giúp biết trước, nhưng giông ở vùng này thường cục bộ và hình thành nhanh. Quan sát bầu trời vẫn là cách cảnh báo trực tiếp nhất cho người đang ở ngoài đồng. Ở vùng ruộng trống phía tây, tầm nhìn xa giúp thấy mây giông từ khá sớm; tận dụng lợi thế ấy để về trước khi giông tới.
Chỗ trú an toàn và không an toàn
Bảng dưới gom các nơi thường gặp ở vùng ruộng vườn ven đô, xếp theo mức an toàn khi có sét:
| Nơi | Mức an toàn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhà xây kiên cố có hệ thống điện, nước đầy đủ | An toàn | Tránh dùng thiết bị cắm điện, tránh tắm rửa trong lúc giông lớn |
| Ô tô có mui kim loại kín, đóng cửa | Tương đối an toàn | Không chạm vào phần kim loại bên trong |
| Chòi lá, lều tạm, mái che tôn không kín giữa đồng | Không an toàn | Không ngăn được sét, có thể còn nguy hiểm hơn |
| Dưới cây cao đơn độc | Rất nguy hiểm | Sét hay đánh vào cây, lan sang người đứng gần |
| Trên xe máy, xe đạp ngoài đồng trống | Không an toàn | Nên dừng lại, rời xe, tìm nơi trú kiên cố gần nhất |
| Gần mương nước, ruộng ngập, hàng rào kim loại | Rất nguy hiểm | Nước và kim loại dẫn điện |
Với vườn lan, vườn kiểng rộng, chủ vườn nên xác định trước một nơi trú kiên cố cho người làm và nói rõ cho mọi người: thấy giông là bỏ việc vào đó, không cần chờ lệnh.
Khi không kịp vào nơi trú
Không có tư thế nào ngoài trời là an toàn khi có sét; những việc dưới đây chỉ giảm bớt rủi ro khi thật sự không còn lựa chọn:
- Rời khỏi chỗ cao nhất xung quanh, tránh xa cây đơn độc, cột điện, hàng rào kim loại, mương nước và ruộng ngập.
- Bỏ các vật kim loại dài như cuốc, xẻng, cần câu, ô có cán kim loại xuống, đi ra xa chúng.
- Nếu đi theo nhóm, tách nhau ra một khoảng để nếu có người bị nạn, người khác còn cứu được.
- Không nằm sấp xuống đất ướt; nếu phải ở yên, ngồi xổm thấp, hai chân chụm sát, đầu cúi, giảm diện tiếp xúc với mặt đất.
- Ngay khi có cơ hội, di chuyển tới nơi trú kiên cố gần nhất.
Những điều này là biện pháp cuối cùng. Cách bảo vệ thật sự là theo dõi thời tiết và về sớm, trước khi giông tới. Nếu tóc dựng lên, da râm ran hoặc nghe tiếng lách tách quanh vật kim loại, đó là dấu hiệu sét sắp đánh rất gần: rời chỗ đó ngay lập tức.
Khi có người bị sét đánh
Người bị sét đánh không mang điện trên người, nên có thể chạm vào để sơ cứu ngay. Trước tiên, bảo đảm an toàn cho chính mình: nếu giông vẫn đang tiếp diễn, đưa nạn nhân tới chỗ an toàn hơn nếu có thể làm được nhanh. Gọi cấp cứu 115 ngay, nói rõ vị trí, có mốc dễ tìm như tên ấp, cây cầu, con đường gần nhất.
Kiểm tra nạn nhân có tỉnh, có thở không. Nếu ngừng thở, người đã được huấn luyện nên tiến hành hồi sức tim phổi theo hướng dẫn hiện hành cho tới khi nhân viên y tế tới. Nạn nhân có thể bị bỏng, gãy xương do bị hất văng, tổn thương tai, mắt; không tự ý cho uống thuốc. Ngay cả người tỉnh táo sau khi bị sét đánh cũng cần được đưa đi khám.
Sơ cứu không thay khoá huấn luyện. Ở những vườn, xưởng có nhiều người làm ngoài trời, nên có ít nhất một người đã học sơ cấp cứu cơ bản, và mọi người đều biết số 115 cùng cách mô tả vị trí của nơi làm việc. Với vườn giữa đồng xa đường lớn, nên thống nhất trước một điểm đón xe cấp cứu dễ tìm.
Gió giật, cây đổ, mái tôn bay trong cơn giông
Cơn giông ở vùng này thường đến cùng gió giật mạnh trong thời gian ngắn, nhất là những cơn giông đầu mùa mưa. Gió giật làm gãy cành, đổ cây, tốc mái tôn, lật lưới che vườn lan, quật đổ bảng quảng cáo và giàn che tạm. Người đi đường dễ bị cành cây, tấm tôn bay trúng; xe máy có thể bị gió đẩy lệch hướng trên đoạn đường trống giữa đồng.
Trước mùa mưa, nên kiểm tra mái tôn, buộc chặt các tấm lợp ở nhà phụ, chuồng trại, dãy trọ; tỉa cành cây lớn gần nhà, gần đường dây điện; gia cố khung lưới che vườn. Khi giông đến, không đứng gần cây lớn, tường rào yếu, giàn tạm; nếu đang chạy xe, giảm tốc độ, tìm chỗ dừng an toàn tránh xa cây và cột điện.
Sau cơn giông, cẩn thận với dây điện đứt rơi xuống đường hoặc vướng trên cây, nhất là khi dây chạm vào nước đọng. Tránh xa và báo đơn vị điện lực, không tự kéo, gỡ, và nhắc trẻ con trong xóm tránh xa chỗ đó. Cây đổ chắn đường nên báo ấp, xã để xử lý; tự cưa cây lớn khi cây còn đè lên dây điện là việc rất nguy hiểm.
Nắng nóng: say nắng, kiệt sức vì nóng và sốc nhiệt
Cuối mùa khô, nắng ở vùng ruộng trống gay gắt hơn trong phố vì không có bóng che, mặt đất và mái tôn hắt nhiệt. Làm việc nặng dưới nắng trong thời gian dài khiến cơ thể mất nước, mất muối và quá tải nhiệt. Những người dễ bị ảnh hưởng là người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính, người mới chuyển tới chưa quen khí hậu, và người làm việc liên tục không nghỉ. Phòng trọ mái tôn thấp cũng là nơi nhiệt tích lại ban đêm, khiến người làm ca ngày không được nghỉ ngơi đủ, cộng dồn mệt mỏi qua nhiều ngày nóng liên tiếp.
Dấu hiệu kiệt sức vì nóng gồm mệt lả, vã mồ hôi nhiều, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút, da tái ẩm. Khi gặp, đưa người đó vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, cho uống nước từng ngụm nếu tỉnh, chườm mát. Sốc nhiệt là tình trạng nặng hơn: thân nhiệt rất cao, lú lẫn, nói khó, co giật hoặc bất tỉnh, da có thể khô nóng. Đây là cấp cứu, cần gọi 115 ngay và làm mát tích cực trong lúc chờ.
Bài không thay tư vấn y tế. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ về việc làm việc ngoài trời trong mùa nóng.
Làm việc ngoài trời mùa nóng cho an toàn
Với người làm vườn, làm ruộng, công nhân bãi, những thói quen sau giúp giảm rủi ro rõ rệt:
- Dời việc nặng sang sáng sớm và chiều muộn; hạn chế làm dưới nắng khoảng giữa trưa.
- Uống nước đều đặn, không đợi khát; mang theo nước đủ dùng ra đồng, có thể bổ sung muối khoáng khi ra nhiều mồ hôi.
- Đội nón rộng vành, mặc áo sáng màu, dài tay, thoáng; che nắng cho khu nghỉ giữa vườn.
- Nghỉ trong bóng mát định kỳ, nhất là khi thấy mệt, chóng mặt; không cố làm cho xong.
- Làm theo cặp hoặc báo người nhà giờ về, để có người phát hiện sớm khi có chuyện.
- Người mới tới làm, người lớn tuổi nên tăng dần khối lượng việc trong những ngày đầu để cơ thể quen.
Chủ vườn, chủ xưởng có người làm ngoài trời nên bố trí nước uống, chỗ nghỉ mát và linh hoạt giờ làm trong những ngày nóng nhất. Một tấm bạt che giữa vườn và thùng nước mát đặt sẵn là khoản chi nhỏ so với rủi ro một người làm bị ngã quỵ vì nóng.
Câu hỏi thường gặp
Đang chạy xe máy giữa đồng thì có sét, nên làm gì?
Dừng xe, rời xe và tìm nơi trú kiên cố gần nhất như nhà dân, cửa hàng, nhà xưởng. Không trú dưới cây cao đơn độc, không đứng sát cột điện hay hàng rào kim loại.
Trú trong chòi lá giữa ruộng có an toàn không?
Không. Chòi lá, lều tạm không ngăn được sét, có thể còn là điểm nhô cao. Nên về nhà kiên cố khi thấy giông, hoặc xây sẵn một chỗ trú kiên cố nếu vườn rộng.
Người bị sét đánh có làm mình bị điện giật khi chạm vào không?
Không. Người bị sét đánh không giữ điện trên người. Có thể sơ cứu ngay, nhưng phải bảo đảm an toàn cho mình nếu giông vẫn đang tiếp diễn, và gọi 115.
Làm sao phân biệt kiệt sức vì nóng với sốc nhiệt?
Kiệt sức vì nóng thường kèm vã mồ hôi, mệt, chóng mặt nhưng còn tỉnh. Sốc nhiệt có thân nhiệt rất cao, lú lẫn, co giật hoặc bất tỉnh. Sốc nhiệt là cấp cứu, gọi 115 ngay và làm mát người bệnh.
Mưa đã ngớt thì ra đồng làm tiếp được chưa?
Nên chờ thêm khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng. Sét có thể đánh từ rìa đám mây giông dù mưa đã ngớt hoặc trời ở chỗ mình đã sáng.
Vườn lan có khung sắt, lưới che thì có nguy hiểm khi có sét không?
Khung kim loại có thể dẫn dòng điện khi sét đánh gần. Không trú dưới giàn sắt khi có giông; nên hỏi thợ điện về tiếp đất cho kết cấu lớn và bố trí nơi trú kiên cố riêng.
