Trong khoảng ba thập niên gần đây, vùng xã Xuân Thới Sơn đổi từ một vùng nông nghiệp ven đô, với ruộng lúa ở chỗ trũng và vườn rau, vườn cây ở chỗ cao, sang một vùng ven đô hỗn hợp: ruộng vườn còn lại xen với xưởng, kho, dãy nhà trọ và khu dân cư mới. Sự đổi thay không đều: phần gần lõi Hóc Môn cũ đổi nhanh, phần phía tây đổi chậm hơn.
Bài này kể lại quá trình ấy theo từng lực kéo chính, không theo con số, vì số liệu diện tích đất nông nghiệp hay số nhà xưởng riêng của ba xã cũ qua các năm không có sẵn công khai. Mục đích là giúp người đọc hiểu vì sao cảnh quan hôm nay trông như vậy, và những gì còn lại từ thời ruộng vườn.
Thời còn là vùng ruộng vườn
Người lớn tuổi ở Xuân Thới Sơn, Xuân Thới Đông, Tân Thới Nhì hay kể về một thời mà từ đường lớn nhìn vào chỉ thấy ruộng, vườn và những cụm nhà nằm dưới bóng dừa, bóng tre. Lúa được cấy ở các vùng trũng, nhất là phía tây; rau màu, cây ăn trái được trồng trên đất cao hơn quanh nhà. Đường đi trong ấp là đường đất, mùa mưa lầy, mùa khô bụi.
Nhịp sống theo mùa: mùa mưa làm lúa, mùa khô trồng màu hoặc để đất nghỉ, tháng chạp lo Tết. Nhiều nhà nuôi heo, gà trong vườn, đào ao thả cá. Hàng hoá chủ yếu đem ra chợ Hóc Môn hay bán cho thương lái. Đời sống không dư dả nhưng ổn định, và đất là tài sản chính, là chỗ để con cháu lập nghiệp. Con cái lớn lên thường được chia đất cất nhà ngay trong vườn của cha mẹ, nên một khu vườn lâu dần thành một xóm nhỏ của cùng một họ.
Hình ảnh này không phải hoài niệm tô hồng: đời làm ruộng ở vùng đất trũng có phèn rất vất vả, năng suất không cao, nước tưới phụ thuộc mưa và kênh mương. Chính vì vậy, khi có cơ hội việc làm khác, nhiều gia đình sẵn sàng rời ruộng.
Các lực kéo làm vùng này đổi khác
Thành phố lan ra. Khi nội đô đầy lên và Quận 12 được lập từ phía nam huyện Hóc Môn năm 1997, đô thị tiến dần về phía tây bắc. Người làm trong thành phố tìm chỗ ở rẻ hơn, và vùng Hóc Môn cũ là lựa chọn gần.
Xưởng và kho tìm đất rẻ. Cơ sở sản xuất, kho bãi cần đất rộng, giá thuê thấp, gần đường đi các tỉnh. Vùng phía tây Hóc Môn đáp ứng được, nên xưởng nhỏ mọc dọc các trục đường, và các cụm sản xuất được quy hoạch; Cụm công nghiệp Nhị Xuân là tên thường được nhắc ở khu vực Xuân Thới Sơn.
Người lao động cần chỗ ở. Xưởng mở đến đâu, nhà trọ mọc theo đến đó. Với nhiều hộ nông dân, xây phòng trọ trên đất vườn cho thu nhập đều đặn hơn trồng lúa.
Giá trị đất tăng. Khi đất ruộng có thể thành đất ở, đất xưởng, giá trị của nó tăng nhiều lần so với giá trị làm nông. Quyết định giữ hay bán đất của từng nhà vì vậy không còn là quyết định nông nghiệp.
Hạ tầng mở rộng. Đường được nâng cấp, mở rộng, bê tông hoá hẻm, điện nước kéo về. Mỗi lần một con đường được làm lại, hai bên đường thay đổi theo.
Cảnh quan đổi thế nào
Thay đổi dễ thấy nhất là dọc các trục đường: dãy nhà phố, cửa hàng, xưởng, kho nối nhau, che khuất ruộng phía sau. Đi vào sâu trong ấp mới thấy phần còn lại của cảnh cũ: vườn tạp, ruộng lúa, ao cá, mương nước. Người mới đến đi trên đường lớn dễ tưởng cả xã đã thành phố; người trong xã biết rằng sau lưng dãy nhà mặt tiền vẫn còn đồng.
Một thay đổi khác ít người để ý là mặt đất bị nâng lên. Ruộng trũng được san lấp làm nền nhà, nền xưởng; đường được nâng cao qua mỗi lần sửa. Hệ quả là nước mưa không còn chỗ chứa cũ, chảy theo đường mới, đọng ở những chỗ thấp mới. Chuyện này được viết kỹ ở các bài về kênh rạch và đất đai của trang.
Cây xanh cũng đổi: hàng dừa, bụi tre quanh nhà vườn thưa dần, thay bằng cây trồng trước cửa nhà phố. Ở phía tây xã, nơi còn ruộng vườn, các vườn lan, vườn kiểng dưới lưới che nắng trở thành hình ảnh quen thuộc mới, thay cho một phần ruộng lúa.
Âm thanh cũng đổi. Tiếng ếch nhái mùa mưa, tiếng gà gáy sáng nhường chỗ cho tiếng máy xưởng, tiếng xe tải, tiếng loa quán. Ở những ấp còn ruộng, ban đêm vẫn yên; ở những ấp dọc trục đường, nhịp ồn kéo dài theo ca làm việc của xưởng, có khi tới khuya.
Nghề nghiệp đổi theo
Khi đất đổi, nghề đổi. Thế hệ cha mẹ làm ruộng, thế hệ con có người làm công nhân, có người làm thợ, mở tiệm, chạy xe, làm chủ trọ. Nhiều gia đình có cả ba kiểu thu nhập cùng lúc: còn chút ruộng hay vườn, có dãy trọ cho thuê, có con đi làm hưởng lương.
Nghề nông không biến mất mà chuyển hướng: từ lúa sang rau, hoa, cây kiểng, cá; từ bán cho thương lái sang bán trực tiếp hay bán qua mạng. Những hộ còn làm nông thường là những hộ có đất ở vùng ít bị kéo vào đô thị hoá, hoặc những hộ chọn giữ nghề vì gắn bó và vì có thị trường thành phố ngay bên cạnh. Với họ, cái lợi lớn nhất của vị trí ven đô là bán được hàng tươi trong ngày, không phải chở xa.
Cũng có những nghề mới chỉ có ở vùng ven đô: dịch vụ cho công nhân như cơm bình dân, giặt ủi, sửa xe, tạp hoá; dịch vụ cho xưởng như vận chuyển, cung cấp vật tư, sửa máy. Chuyện việc làm và xưởng được viết ở mục riêng của trang.
Những gì còn lại từ thời ruộng vườn
Giữa những đổi thay, vẫn có những thứ còn lại. Tên làng, tên ấp; ngôi đình và lễ cúng đình; những khu mộ gia tộc trong vườn; các con mương thủy lợi dù đã hẹp lại; thói quen trồng vài cây ăn trái quanh nhà, nuôi vài con gà; bữa cơm có rau hái ngoài vườn.
Còn lại cả những vạt ruộng, vườn ở phía tây xã, nơi một số hộ vẫn làm nông như nghề chính. Những vạt đất này là phần "nông thôn" thật sự còn sót trong một thành phố lớn, và là lý do vì sao nhiều người nội đô cuối tuần vẫn tìm về vùng Hóc Môn để xem vườn, mua cây.
Và còn lại trong ký ức của người lớn tuổi: tên những con rạch đã bị lấp, những cánh đồng đã thành khu dân cư, những bến nước không còn ai dùng. Ghi lại những ký ức này, bằng lời kể có ghi tên người kể và năm, là việc đáng làm trước khi thế hệ ấy không còn. Một số gia đình còn giữ nông cụ cũ như cái cày, cái bừa, cái nia, cái gàu tát nước; những món ấy cũng là chứng tích nhỏ của thời ruộng vườn, đáng giữ lại hơn là bán ve chai.
Trước và nay: đối chiếu nhanh
Bảng dưới so sánh theo cách quan sát chung, không phải số liệu thống kê:
| Khía cạnh | Thời còn nhiều ruộng vườn | Hiện nay |
|---|---|---|
| Cảnh dọc đường lớn | Ruộng, vườn, cụm nhà dưới tán cây | Nhà phố, xưởng, kho, cửa hàng liền nhau |
| Đường trong ấp | Đường đất, bờ ruộng | Phần lớn bê tông, có đoạn hẹp, nhiều xe tải ở một số tuyến |
| Nguồn thu chính của hộ | Lúa, rau, chăn nuôi | Lương, cho thuê trọ, buôn bán; nông nghiệp ở một phần hộ |
| Người ở | Chủ yếu người gốc làng | Người gốc xen nhiều người đến ở trọ, mua đất |
| Nước mưa | Thấm xuống ruộng, ao, chảy ra mương | Chảy tràn trên bê tông, dễ đọng ở chỗ thấp mới |
Đối chiếu như vậy không nhằm khen thời trước hay chê thời nay. Mỗi thay đổi đều có cái được: thu nhập, đường sá, điện nước; và cái mất: không gian xanh, nếp làng, chỗ chứa nước tự nhiên.
Những vấn đề đi kèm đổi thay
Đổi thay nhanh mang theo những vấn đề mà người trong xã cảm nhận rõ hằng ngày. Kênh mương nhận thêm nước thải sinh hoạt và nước thải từ cơ sở sản xuất, có đoạn đổi màu, bốc mùi. Ruộng trũng bị san lấp làm mưa lớn là đọng nước ở những chỗ trước kia không đọng. Xe tải ra vào xưởng làm hư đường nhỏ, gây bụi, gây nguy hiểm cho học sinh vào giờ tan trường.
Xưởng mọc sát nhà dân mang theo tiếng ồn, mùi, khói, và nỗi lo cháy nổ. Dãy trọ dày đặc tạo áp lực lên điện, nước, rác, và đặt ra câu hỏi về an toàn phòng cháy. Những vấn đề này không riêng gì Xuân Thới Sơn, nhưng ở vùng chuyển đổi nhanh, chúng hiện ra rõ hơn vì hạ tầng chưa kịp theo.
Các mục khác của trang đi sâu từng chuyện: kênh rạch, ngập và ô nhiễm ở mục kênh rạch – đất đai; xưởng cạnh nhà dân ở mục xưởng và việc làm; xe tải và đường ở mục đi lại. Ở góc lịch sử, đáng ghi nhận rằng phần lớn các vấn đề ấy sinh ra từ tốc độ đổi thay, không phải từ một quyết định đơn lẻ của ai.
Hướng tới: điều gì đang được công bố
Khu vực tây bắc TP Hồ Chí Minh có một số dự án hạ tầng lớn đã được công bố, như đường Vành đai 3 và tuyến cao tốc TP Hồ Chí Minh – Mộc Bài; vị trí cụ thể đi qua đâu và tiến độ thế nào cần theo dõi thông tin chính thức. Người dân thường kỳ vọng các dự án này sẽ làm vùng thay đổi tiếp, nhưng kỳ vọng và tiến độ thật thường cách nhau.
Với người trong xã, điều quan trọng hơn dự đoán là kiểm tra thông tin quy hoạch trước khi quyết định về đất: thửa đất của mình nằm trong quy hoạch gì, có bị ảnh hưởng bởi dự án nào không. Đây là việc tra cứu tại cơ quan có thẩm quyền, không phải nghe môi giới hay tin đồn.
Trang không dự báo giá đất, không khuyên mua hay bán, cũng không đoán khi nào xã sẽ thay đổi về tổ chức hành chính; những chuyện đó chỉ nên tin khi có văn bản chính thức. Bài này chỉ ghi lại một quá trình đã diễn ra, để người đọc hiểu cảnh quan và đời sống hôm nay từ đâu mà có.
Câu hỏi thường gặp
Xuân Thới Sơn còn ruộng lúa không?
Còn, chủ yếu ở phần phía tây xã và những vùng trũng ít bị đô thị hoá. Diện tích cụ thể thay đổi theo năm; trang không nêu số vì không có số liệu riêng đáng tin.
Vì sao ruộng ở đây nhiều nơi bị bỏ hoang?
Một số ruộng bị bỏ vì làm lúa không đủ sống, vì chủ đất chờ chuyển mục đích hoặc chờ bán, hoặc vì nước tưới, phèn, ô nhiễm làm khó canh tác. Mỗi thửa có lý do riêng.
Cụm công nghiệp Nhị Xuân có ở xã Xuân Thới Sơn không?
Cụm công nghiệp Nhị Xuân thường được nhắc ở khu vực Xuân Thới Sơn. Diện tích, số doanh nghiệp và ranh giới cụ thể nên tra thông tin chính thức của thành phố.
Có nên mua đất ruộng ở Xuân Thới Sơn để chờ lên giá?
Trang không đưa lời khuyên đầu tư. Nếu có ý định mua đất, cần kiểm tra quy hoạch, giấy tờ, mục đích sử dụng đất và khả năng chuyển mục đích tại cơ quan có thẩm quyền, và tham khảo luật sư khi cần.
Ghi lại ký ức làng xưa nên làm thế nào?
Ghi âm hoặc ghi chép lời kể của người lớn tuổi, ghi rõ tên người kể, năm kể, nơi kể; chụp ảnh các chỗ được nhắc tới; lưu cùng ảnh cũ của gia đình. Có thể gửi cho đình làng hoặc nhóm tìm hiểu lịch sử địa phương nếu muốn chia sẻ.
