Người sống ở xã Xuân Thới Sơn hôm nay là kết quả của nhiều lớp người đến nối nhau: lớp người khẩn hoang lập làng từ hai ba trăm năm trước, lớp người dời đi dời về trong chiến tranh, lớp người về làm ăn sau năm 1975, và lớp đông nhất gần đây là người từ các tỉnh lên làm công nhân, ở trọ, rồi một phần ở lại lập nghiệp.
Bài này không đưa con số dân số hay tỷ lệ người nhập cư, vì số liệu riêng của ba xã cũ qua các thời không có sẵn công khai và rất dễ sai. Thay vào đó, bài kể từng lớp người theo những gì có thể biết chắc ở mức chung, chỉ ra dấu vết của mỗi lớp trong đời sống hôm nay, và vì sao hiểu các lớp người này có ích cho cả người gốc lẫn người mới đến.
Lớp đầu: người khẩn hoang lập làng
Như khắp Nam Bộ, những người Việt đầu tiên đến vùng Hóc Môn là người khẩn hoang, phần đông từ miền Trung vào, đi theo đường di dân từ Sài Gòn lên phía tây bắc. Họ chọn giồng đất cao để dựng nhà, mở vườn, rồi khai phá dần xuống chỗ thấp làm ruộng. Làng thành hình khi đủ người, đủ ruộng, và được ghi vào sổ bộ với tên chữ.
Trước người Việt, vùng đất Gia Định đã có cư dân khác sinh sống, và một số địa danh Nam Bộ còn giữ lớp gốc ấy. Với riêng vùng Xuân Thới Sơn, chưa thấy tư liệu cụ thể về lớp cư dân trước người Việt, nên bài không suy đoán thêm.
Dấu vết rõ nhất của lớp người khẩn hoang là tên làng, các ngôi đình, các khu mộ gia tộc trong vườn và cái nếp ở theo vườn, quanh nhà có cây ăn trái, có mương nước. Nhiều gia đình gốc ở đây có thể kể ra năm sáu đời ông bà sống trên cùng một mảnh đất; với họ, chữ "người gốc" mang nghĩa rất cụ thể.
Lớp người này cũng để lại cách chia đất theo họ: con cháu cất nhà quanh nhà thờ tổ, vườn chia dần theo từng đời. Đi trong một số xóm cũ, bạn sẽ gặp những cụm nhà cùng một họ nằm sát nhau, chung lối đi, chung mương nước. Đó là dấu vết của lối khẩn hoang theo gia đình, theo dòng họ, chứ không phải theo từng cá nhân.
Lớp thứ hai: những lần dời đi, dời về trong chiến tranh
Giữa thế kỷ XX, vùng ven Sài Gòn chịu nhiều đợt xáo trộn dân cư. Có gia đình bỏ làng vào thành phố tránh giao tranh, có gia đình từ nơi khác dạt tới, có những khu dân cư được dồn lại theo chính sách của chính quyền thời đó. Làng xóm trong giai đoạn này không còn đúng nếp cũ: ruộng bỏ hoang ở chỗ này, nhà dồn lại ở chỗ kia.
Sau năm 1975, nhiều gia đình trở về làng cũ, dựng lại nhà, nhận lại hay khai phá lại ruộng. Cũng có những người từ nơi khác đến nhận đất làm ăn. Lớp người này làm cho cư dân của vùng bớt thuần "gốc làng" hơn, nhưng vẫn giữ nếp nông thôn: ở theo vườn, làm ruộng, đi đình.
Dấu vết của lớp này nằm nhiều trong giấy tờ và ký ức: giấy tờ đất làm lại, ranh đất phải xác định lại, những câu chuyện kể về "hồi đi tản cư". Người làm việc giấy tờ đất ở vùng này hay gặp những trường hợp nguồn gốc đất phức tạp bắt đầu từ giai đoạn đó.
Lớp thứ ba: nông dân ven đô sau đổi mới
Từ cuối thập niên 1980, khi ruộng đất được giao cho hộ gia đình, vùng Xuân Thới Sơn là vùng nông nghiệp ven đô điển hình: lúa ở chỗ trũng, rau màu và vườn ở chỗ cao hơn, chăn nuôi nhỏ trong nhà. Người dân lúc này phần lớn là nông dân, con cái lớn lên đi học ở trường xã, trường huyện.
Cũng từ đây, nhịp sống bắt đầu chịu sức kéo của thành phố. Thanh niên đi làm trong nội đô, đi về hằng ngày hoặc ở lại; một số gia đình bán bớt đất vườn để xây nhà, cho con đi học. Những thay đổi này diễn ra chậm ở phần phía tây xã và nhanh hơn ở phần gần lõi Hóc Môn cũ.
Lớp người này là thế hệ cha mẹ của nhiều chủ trọ, chủ xưởng nhỏ hôm nay. Họ hiểu đất, hiểu ruộng, và cũng là những người đầu tiên chuyển đất ruộng sang các mục đích khác khi nhu cầu nhà ở, nhà xưởng tăng lên. Nhiều người trong số họ vẫn giữ một góc vườn, vài luống rau hay cái ao nhỏ sau dãy trọ, như một cách giữ lại nếp cũ giữa đời sống mới.
Lớp thứ tư: công nhân và người ở trọ
Những năm gần đây, khi xưởng, kho bãi, khu sản xuất mọc lên quanh xã và vùng lân cận, một lớp người mới đến với số đông: người từ các tỉnh miền Tây, miền Trung và nhiều nơi khác lên làm công nhân, thợ, lao động tự do. Họ ở trọ trong các dãy phòng do người địa phương xây trên đất vườn, đất ruộng cũ.
Lớp người này thay đổi diện mạo xã nhanh hơn mọi lớp trước. Dãy trọ, quán cơm, tiệm tạp hoá, chợ chiều, quán ăn khuya mọc theo nhịp ca kíp của xưởng. Trong một số ấp, số người ở trọ có thể đông không kém người gốc; con số cụ thể của từng ấp chỉ chính quyền địa phương nắm qua đăng ký cư trú.
Một phần người ở trọ chỉ ở vài năm rồi đi, một phần ở lại, mua đất, xây nhà, cho con học trường xã. Sau mười, mười lăm năm, họ thành "người ở đây", và ranh giới giữa người gốc với người đến dần mờ đi, như đã từng mờ đi với các lớp người trước.
Lớp người này cũng mang theo nếp quê của họ: món ăn, cách cúng giỗ, cách tổ chức đám cưới, lối nói. Chợ chiều trong xã bán thêm những thứ trước đây không có, quán ăn mở theo khẩu vị của người các tỉnh. Văn hoá của xã vì vậy đang dày thêm một lớp nữa, như nó đã từng dày lên qua các đợt người đến trước đó.
Mỗi lớp người để lại gì
Bảng dưới gom dấu vết của từng lớp người trong đời sống xã hôm nay, theo cách quan sát chung, không phải thống kê:
| Lớp người | Dấu vết trong đời sống hôm nay | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Người khẩn hoang lập làng | Tên làng, đình, mộ gia tộc trong vườn, nếp ở theo vườn | Đụng tới đất có mộ, đất gần đình cần hỏi kỹ cộng đồng |
| Người dời đi dời về thời chiến | Giấy tờ đất làm lại, chuyện kể tản cư | Nguồn gốc đất có thể phức tạp; kiểm kỹ khi mua bán |
| Nông dân ven đô sau đổi mới | Ruộng lúa, rau, vườn còn lại; chủ trọ, chủ xưởng nhỏ | Họ là người hiểu đất, hiểu nước rõ nhất trong ấp |
| Công nhân, người ở trọ | Dãy trọ, quán cơm, chợ chiều, nhịp ca kíp | Phần đông chưa có trong mạng lưới thông tin của ấp |
Không lớp nào "chính thống" hơn lớp nào; mỗi lớp là một phần của câu chuyện xã. Hiểu được điều này giúp tránh những định kiến kiểu "dân trọ" hay "dân gốc" trong cách nói hằng ngày.
Người gốc và người mới: sống chung thế nào
Sống chung giữa người gốc và người mới đến là chuyện của mọi vùng ven đô, không riêng Xuân Thới Sơn. Người gốc lo đất đai thay đổi, hẻm đông xe, tiếng ồn, rác; người mới lo chỗ ở bấp bênh, giá thuê, việc làm, và cảm giác không thuộc về nơi này. Phần lớn va chạm đến từ chuyện nhỏ: giờ giấc, chỗ để xe, rác, tiếng nói chuyện khuya. Ít khi va chạm bắt nguồn từ chuyện quê quán; phần nhiều là do hai nhịp sống khác nhau, một bên theo nếp nhà vườn, một bên theo ca kíp của xưởng.
Những chỗ gặp nhau tự nhiên nhất là chợ, quán, trường của con, sân đình ngày lễ. Người mới nào chịu đi đám giỗ, đám cưới của chủ trọ, chịu chào hỏi hàng xóm, góp tay khi ấp làm vệ sinh kênh mương, thường được đối xử khác hẳn. Người gốc nào chịu giải thích cho người mới về nếp trong xóm, về chỗ đổ rác, về mùa ngập, thì hẻm của họ cũng dễ sống hơn.
Chi tiết về nếp ấp xóm, đám tiệc và lễ đình được viết ở mục riêng của trang. Ở góc lịch sử, chỉ cần nhớ: ai ở đây hôm nay cũng là con cháu của một lớp người đến, sớm hay muộn mà thôi.
Giọng nói và cách gọi trong xóm
Một cách nghe ra các lớp người là nghe giọng nói. Trong cùng một con hẻm ở Xuân Thới Sơn hôm nay có thể nghe giọng Sài Gòn – Gia Định của người gốc, giọng miền Tây của người từ các tỉnh đồng bằng lên, giọng miền Trung, có khi cả giọng miền Bắc. Trẻ con lớn lên ở đây thường nói pha, đến trường thì nói theo bạn, về nhà thì nói theo cha mẹ.
Cách gọi nhau cũng phản ánh sự pha trộn. Người gốc Nam Bộ quen gọi theo thứ trong nhà, như anh Hai, chị Ba, cô Tư, và gọi chỗ ở theo tên nhà người quen, như "hẻm nhà ông Sáu". Người mới đến thường gọi theo tên dãy trọ, tên xưởng, tên quán. Một chỗ có thể mang hai tên, tuỳ người hỏi là ai.
Hiểu điều này giúp tránh hiểu lầm nhỏ: người gốc chỉ đường theo tên người, người mới chỉ đường theo tên xưởng; ai cũng đúng, chỉ là khác lớp. Khi hỏi đường hay hẹn gặp, cứ hỏi lại một mốc mà cả hai bên cùng biết, như cây cầu, ngã ba hay ngôi chợ.
Vì sao hiểu các lớp người này có ích
Với người làm việc ở địa phương, hiểu các lớp cư dân giúp làm việc đúng người, đúng cách: thông tin cho người ở trọ phải đi qua chủ trọ và các nhóm nhắn tin, không chỉ qua loa ấp; chuyện đất đai phải hỏi người lớn tuổi trong họ; chuyện thay đổi đường sá phải nói với cả người gốc lẫn chủ xưởng.
Với người mua đất, thuê nhà, hiểu ai đã ở đây và ở bao lâu giúp đánh giá rủi ro: đất có nguồn gốc lâu đời và rõ ràng khác với đất mới chuyển nhượng nhiều lần; khu có nhiều nhà trọ có nhịp sống khác khu nhiều nhà vườn. Với người viết về địa phương, nó giúp tránh tả xã như một khối đồng nhất.
Và với chính người trong xã, câu chuyện các lớp người là cách nhìn lại mình: ông bà ta cũng từng là người mới đến. Cách nhìn ấy không thay được các quy định về cư trú hay đất đai, nhưng làm cho chuyện sống chung bớt căng thẳng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Xã Xuân Thới Sơn có bao nhiêu người nhập cư?
Không có số liệu công khai đáng tin cho riêng ba xã cũ theo từng năm. Số người tạm trú do chính quyền xã nắm qua đăng ký cư trú; khi cần số liệu, hỏi uỷ ban xã hoặc tra thông tin công bố chính thức.
Người gốc ở Xuân Thới Sơn chủ yếu từ đâu đến?
Như khắp Nam Bộ, tổ tiên phần lớn người gốc ở đây là người khẩn hoang từ miền Trung vào, đến qua nhiều đợt. Từng dòng họ có gốc cụ thể khác nhau; muốn biết, xem gia phả hoặc hỏi người lớn tuổi trong họ.
Người ở trọ có được coi là người địa phương không?
Về cư trú, người ở trọ đăng ký tạm trú tại xã và được hưởng các quyền tương ứng theo quy định. Trong đời sống, việc được coi là người địa phương phụ thuộc vào thời gian ở và mức gắn bó với hàng xóm, ấp xóm.
Vì sao vùng này nhiều nhà trọ?
Vì gần xưởng, kho bãi và các khu sản xuất, đất rộng hơn nội đô, và nhiều hộ có đất vườn, đất ruộng cũ chuyển sang xây phòng cho thuê. Chuyện thuê trọ và cho thuê trọ được viết ở các mục sống ở và doanh nghiệp của trang.
Tra cứu gốc gác dòng họ mình ở vùng này bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ gia phả, mộ phần và người lớn tuổi trong họ, rồi tới đình làng và giấy tờ cũ của gia đình. Bài về tra cứu tư liệu gia đình, đất đai trong mục lịch sử của trang gợi ý thêm các nguồn lưu trữ.
